Нури Билялов мемориал олгъан ерде плиталар арасында яваш адымлай. Бир тарафтан – бинълердже адлар иле стела, башкъа тарафтан исе – къабрлер устюнде язылар. «Я къайда?» – деп, сорай о, торуны Эрнесттен ве торундан торуны Исмаилдан. «Мына бу ерде», — эписи берабер элифбе боюнджа язылгъан джедвельде араштыралар. «Белялов Р.» 90-яшлы къоранта башы токътала ве сувукъ ташкъа индемей бакъа. Орталыкъта хатыра тедбирлеге азырлыкъ къайнай. Майыснынъ 6-да, Гъалебе куню арфесинде, бутюн Мурманск виляетинден адамлар Шурет вадийсинде топлана, бу ерде Заполярье аскерлери комюльген. Мында энди арбийлер, мемуриет векиллери, джемиетчилер, Норвегиядан кельген четэль мусафирлер, журналистлер. Артымызда тургъан осьмюрлер мобиль телефонда «Нам нужна одна Победа» йырыны къойып динълейлер, йырлайлар. Бу къалабалыкъта учь несильге аит эркеклер къабирге девамлы вакъыт индемей бакъалар. Араларында энъ буюклери бир шей айтар, деп, беклейлер. Нури Билялов эллерини котерип, яваштан дуа окъуп башлай. Торун ве онынъ огълу ян-янаша турып дуагъа къошулалар.

Персональ картанынъ
Багъчасарай, Заполярье, Озьбекистан – Биляловлар агъа-къардашнынъ узун ёллары

Озь эвлеринде, Къырым Джумхуриети Къурман районынынъ Некрасово коюнде, Нури Билялов ерли имамгъа ярдым эте, онынъ ичюн джемаат ишлеринде фааль иштирак эте. Бир кимсе вефат этсе, я да эвленсе – койде эписи къуванчлы я да кедерли вакъиалар онсыз кечмей.Шимди ярымадада 30 градус сыджакъ, къырымтатарлар Хыдырлез байрамыны къайд этелер. Адетиндже, бу байрам иле баарь ишлери сонъуна келе: адамлар ойнайлар, йырлайлар, ашлар пиширелер ве ашайлар, куреште энъ кучьлю йигитни сайлайлар, къызларнынъ парлакъ миллий урбалары Къырымда майыс айы киби чешит ренкли. Мурманск виляетинде исе аля даа къар ята, кельгенлер исе ава арарети тап 5 градус сыджакъкъа котерильгенине къуваналар. Нури къартбаба тувгъан агъасыны 76 йылдан сонъ бу шималий тарафта тападжагъы акъта атта тюшюнмей эди.

Бугунь о, бу мезаргъа бир авуч Къырым топрагъыны ве аиледе сакълангъан тек бир фотосурет иле баш таш кетирди. Эвге исе о, бу ерден бир авуч топракъ алып къайтаджакъ. Оны не япаджагъыны даа бильмей, амма айта ки, ярымадада къалмакъ керек. Дженктен, сюргюнликтен ве авдет олунгъан сонъ Нури Билялов эмин: Къырымдан башкъа бир ерге кетмемек керек, къоранта Ватанда яшамалы.

«Наутси» бузлы джеэннем

2008 сене Андрей Фетисов, «Застава Святого Ильи Муромца» адлы араштырув отряднынъ командири, Русие ве Финляндия арасындаки сынъыр зонасына келе. Бу ерде, тундрада о, бир заманлары хызметте булунгъан ве Люфтваффе лагеринде совет эсирлери комюльгенлери акъта эшиткен эди. Объект«Наутси» деп, адлана эди.

«Бир кере кеткенде аягъым бир шейге илишкени акъылымда. Бакъсам, бу шей православ хач экен. Бойле этип, анда чалышып башладыкъ», — деп, хатырлай Андрей Иванович.

© М. Орешкина
Ресуль Беляловнынъ къабири устюнде окъулгъан дуа

Экспедиция Шурет вадийсинде 318 адамны дефн этти. Тек дёрт арбий эсирнинъ жетоны тапылды, 111 ад бельгиленди. Мында зиядедже иклимден оле эдилер. 2500 адамны октябрь айында тундрагъа аэродром къурулмасы ичюн кетирдилер. Бу вакъыт мында энди къар бар эди. Къышта сувукъ 60 дередже ола биле, 40 градус исе- алышыкъла шей. Адамлар фанерадан ясалгъан баракларда ве земинликлерде геджелей эдилер. Биринджи баарьни энъ яш ве сагъламлар корьдилер. Тедкъикъатчылар тек бир сагъ къалгъанны таптылар – о частына башкъа лагерьге кечирильген.

Мемориал янында бизге ерли тарихчи ве улькешынас Михаил Орешета расткеле. Михаил Григорьевич мында норвег ветеранлары иле берабер кельген, амма бизге де дикъкъат айырды – Къырымдан аиледжеги келеджеги акъта эвельден хабердар экен.

«Наутси» — агъыр ер. Дженкте эляк олгъанларнынъ джеседлеричетте къалсын. Мында исе чокъусыларнынъ аякълары, къоллары сыныкъ эди. Тикенли тельнен багълангъан кемиклер тапылгъан эди. Эсирлерни пек хорлай эдилер. Бу ерде чалышкъан араштырыджы-йигитлер озьлери кильсеге бармагъа истек бильдирдилер, деп, тариф эте  Орешета.  Нури Биляловгъа бу тафсилятларны эшиттирмеймиз.

Танылмамасы мумкюн дегиль

Ресуль Белялов тахминлерге коре, Харьковда эсирдикке тюшкен сонъ мында огърады. «Наутси»нинъ эсирлеринден эксериети – тамам о ерден. Онынъ ичюн де чешит миллет векиллери немсе юнкерслери ичюн аэродром къура эдилер: руслар, къалмыкълар, акъруслар, украинлер ве атта къырымтатарлар.

«О, ордугъа дженктен эвель, тап 41-нджи сене кеткен эди. Биз ондан бир фоторесим биле алмадыкъ. Тек мектюплер кельди. Башында – танк ордуларында Лехистан сынъырында хязмет этем, деп, язды.Сонъра – артиллерист олмагъа огретелер, деди. Бу мектюплер чокътан ёкъ. Олар сюргюнликтен къайткъан вакъыт джоюлдылар. Бабамыз да 42-нджи сене Керич этрафларында гъайып олгъан эди.  О, биринджи джиан дженкинде иштирак эткен эди ве бу сефер дженкке кетмесе де ола эди. Амма военкоматкъа барып, мени алынъыз, уйкен огълумы исе йиберинъиз, деп,ялварды. Оны да ордугъа алдылар. Агъам да, эльбет, о вакъыт джебеден къайтмады», — деп, хатырлай тувгъанларыны Нури агъа.

О, озю исе хызмет этмеди, амма Багъчасарай районынынъ орманларында партизанларгъа ярдым этти. Оларгъа техниканынъ сайысы ве насыл ерлешкени акъта малюмат керек эди.  Ве къырымтатар йигити буны яваштан беджере эди. Сыгъырларны яйлягъа отлатмагъа чыкъара ве янына сапан ала, сонъ бунынъ ичюн ташчылар джия: сол джебине – не къадар танк олгъанына коре, онъ джебине исе – окълар сайысы къадар. Сонъ бу малюматны аш-сувнен берабер партизанларгъа еткизе экен.

Мурмансккъа бармакъ къарарыны 90-яшлы Нури Билялов бирден ала. Бу сеяхат, эльбет, къолай олмасабиле. Баштан Къырым чёллериндеки койден Акъмесджитке, сонъ Москвагъа учув, ве андан Мурманск шеэрине.

© РИА Новости, Павел Львов
Нури Беляловнынъ агъасынынъ мукяфаты берилюви

«Мен биринджи кере учакъта учам, амма о мени тынчландырды. Озю исе ич те къасевет этмеди, отурып, газета окъуды», — деп, тариф эте торундан торуны Исмаил.

Узакъ ёлдан сонъ ве бу къадар эеджанлы муитте о болдургъаныны ич те косьтермей, саатлернен аякъ устюнде юре ве чокъ шакъалаша. Мезарлыкъ территориясыны корьгенинен, келеджек макъсадларыны сеслендире: архивлерге соратмалар ёллап, малюмат тапмакъ, Ресульнинъ аяты акъта эр шейни бильмек.

Биляловлар къорантасынынъ тарихы «Россия для всех» порталында белли олгъанынен, оларгъа Мурманск шеэрине етип кельмеге ярдым этмек къарары алынгъан эди. Буюк ярдымны  Елена Цунаева косьтерди, о, «Русие араштырыджы арекети» адлы тешкилятнынъ ребери, РФ Джемиет палатасынынъ яшлар, гонъюллилер ве ватанпервер тербие ишлери боюнджа комитетнинъ башы ола. Мурманск виляет мемуриетининъ хадимлери, Гъалебе волонтёрларынынъ ерли болюги де ярдым эттилер.

Агъасынынъ такъдири акъта бильген сонъ, Нури Билялов «Ресульнинъ ич бир мукяфаты олмагъаны адалетсиз» дей. Эсирликте эляк олгъан адам, сюргюн этильген халкънынъ векили ич бир совет мукяфатына наиль олмады. Шимдигедже агъасы акъта бир шей белли дегиль эди. Онынъ эляк олгъан ери  немселер язгъан персональ эсир карталары тапылгъан сонъ ачылды. Оларны исе Русие араштырыджылары таптылар.
«Бойле олмамакъ керек. О дженклешти. О къазанды», — деп, текрарлай Нури агъа ве торунына келеджек арекетлер акъта авалелер бере.

Къырымтатарлар ичюн бу меселе пек муим. Атта 2014 сененинъ апрель айында РФ президенти «Реабилитация акъта» эмирни имзалагъан сонъ. Чюнки сюргюнликке эр кес огъратылды, шу джумледен Ватан огърунда къараманджа дженклешкенлер, ве оларны беклеген къоранталар. Совет девиринде бу меселени музакере этмек агъыр эди. Украина девиринде реабилитация этрафында чокъ сиясий айын-оюнлар олды, амма не акъланув, не реабилитация озю этильгени ёкъ.

© М. Орешкина
Мурманск виляетинде "Защитникам Советского Заполярья" адлы мемориал

Биз сонъунадже бу кичик сюрпризни сыр тутамыз. Шурет вадийсинде кечкен концертнинъ алып барыджысы санагъа Нури Биляловны давет эте. «Бугунь бизлернен берабер Ватанымыз къараманы унванына ляйыкъ олгъаннынъ агъасы…» Ве бир къач бинъ адам дженклешкен ве Заполярьеде эляк олгъан къырымтатар Ресуль Беляловнынъ такъдири акъта икяени динълей. Агасынынъ джесарети ичюн Нури Биляловгъа тешеккюрлер бильдириле. Онъа «Шагнувши в бессмертие» деген медаль бериле, оны «Застава Святого Ильи Муромца» адлы фонд 2012 сенеси тесис эткен.  «Ресуль Беляловгъа – олюмден сонъ». Санадан тюшкен сонъ, 90-яшлы Нури агъа илькиде ёрулгъанына шикяет эте.

Бир къач сааттан сонъ о, кене де тендюрист, кулюмсирей ве айта ки, келеджек сене бу ерге кельмеге ве къалгъан торунларыны ве оларнынъ балаларыны кетирмеге азыр.
Биляловлар къорантасынынъ такъдири акъта даа чокъ малюмат —«Россия для всех» порталынынъ макъалесинде.