Не ичюн ислам нарат терегини къоймагъа ясакъ эте? Элял оливье салатасыны насыл азырламакъ мумкюн? Домуз йылыны къайд этмек мумкюнми? Мусульманлар араштырув системаларында биринджи бакъыштан адий, амма буннен берабер муреккеп олгъан суаллерге джеваплар къыдыралар. Совет девирининъ  атеистик адетлери, Къытай такъвими, Рождество байрамы иле багълы христиан адетлери, фал бакъувлар – эр шей мемлекетнинъ эсас байрамында къарышты. 2019 сене арфесинде гунях къазанмамакъ ве джемааттан айырылмамакъ меселеси боюнджа  «Россия для всех» порталы Къырым мусульманлары муфтисининъ муавини Айдер Исмаиловдгъа суаль берди.

— Асылында ислям дини Янъы йыл байрамына насыл бакъа, аджеба?

— Русиели мусульманлар арасында бу суаль боюнджа чешит фикирлер юре. Биринджи невбетте бу байрамнынъ диний тамырлары олмагъаныны анъламакъ керек. Шидики вакъытта о чешит миллетлерге ве динлерге аит инсанлар иле, бутюн дюньяда къайд этиле. Бу халкъара байрам, онынъ ичюн оны бир де бир медениетке я да динге багъламакъ керек дегиль. Бу, девирлернинъ денъишкени куньдир. Бир йыл сонъуна келе, экинджиси башлана. Ве инсанлар тамам шу алмашувны къайд этелер, нетиджелер чыкъаралар, келеджек акъта тюшюнелер. Ислям нокътаи-назарындан бу тедбир мусульман ахлякъына ве диний къанунларгъа уйгъун олмасы акъта тюшюнмек догъру олур. Мисаль ичюн, байрам софрасында ичкиджилик олмамасы акъта сёз юрьсетмек,  шенълик те ляйыкъ черчиведе олмалы. Асылында, эгер бунъа дикъкат айырылса, аиле ве достлар иле топланып, бу кечиджи кунни къайд этмек мумкюн. Бу меним шахсий фикиримдир.

— Озьара – бу анълайышлы. Я «корпоратив» деген топлашувлар? Олар сыкъ алда ичкиджилик иле кече, эдетпен тыш конкурслар да ола. Амма коллективден айырылмакъ ве бойле тедбирлерге бармамакъ та догъру олмаса керек.

— Коллективден четлешмек яхшы шей олмагъаны – бу керчектир. Инсан хайырлав эшите биле, озю де зенаатдашларыны хайырлай биле, янъы йылда оларгъа аман-эсенлик тилемеси мумкюн. Корпоратив тедбирине кельмек мумкюн, ярым саат отурмакъ, зенаатдашларгъа дикъкат айырмакъ мумкюн, сонъ бир кимсе бу инсан четлеше демез. Амма ислям динине къаршы кельген эгленджелерде иштирак этмек мусульман ичюн догъру олмаз. Ракъы-шараплар ичильген софра башында отурмакъ керекмей. Ислям дини буны макъбул этмей. Инсан бойле алларны озю тюшюнмек ве эр шейни догъурламакъ керек. Эгер коллективде диндар адамлар бир къач олсалар, бельки де, хадимлер оларны урьмет этип, байрамны болип кечирмеге теклиф этерлер. Баштан зияфетлер иле софра огюнде отурмакъ, бир-бирлерини хайырламакъ. Сонъра исе ичкиджилик иле байрам кечиргенлер къала билелер. Христианларда да, сёз сырасы, бу куньлерде пост кете.  Тюшюнип, янашкъанда эр вакъыт келишикли формат тапылыр.

— Бунынъ сынъырларыны насыл тапмакъ? Мисаль ичюн, сыкъ алда мусульман ичюн атта нарат терегини яраштырмакъ – бу гунях, путперестлик сайыла, деген фикир расткеле.  Керчектен де яраштырмакъ мумкюн дегильми?

— Лядиний адетлерден пек чокъусыны, мисаль оларакъ, къадимий рома аньанелери деп, танымакъ мумкюн, оларны къадимий адетлер иле багъламагъа тырышмакъ мумкюн. Буннен къарардан арткъач меракъланмакъ керек дегиль деп, тюшюнем. Эгер бир де бир шей инсаннынъ беден я да рухий сагълыгъына, джемиетке я да этрафтаки муитке догърудан-догъру зарар кетирсе – бу элементлерни яваш-яваш темизлемек керек. Нарат тереги акъта ислям динине аит нокътаи-назардан сёз юрьсетсек, бойле аньане динимизде керчектен де ёкъ эди. Амма инсаннынъ нарат терегине белли бир мукъаддеслик ве айры юджелик ве къыймет бермеси янълыш олур. Даа экология меселеси бар. Бир-эки афта эвде тутмакъ ичюн, миллионлардже терек кесильсе – бу яхшы дегиль. Эбет, сонъра бу тереклер махсус бунынъ ичюн сачыла, бу къатиен ясакъ этильмей. Амма бу истенильмеген алдыр. Оданы гирляндалар иле яраштырмакъ исе ола бильген шей. Не ичюн олмасын?!

— Буюклернен къолайджа, я балаларнен не япмалы? Оларгъа тылсымлы Аяз Деде кельмек керекми?

— Дин тарафтан бакъсакъ, багъшышларны оларгъа Аяз Деде кетире деп, балаларгъа ялан малюмат бермек догъру дегиль. О, бир масал къараман оларакъ балаларны шенълендире биле, эльбет. Яни эгер инсан Аяз Деде урбаларыны кийип, шиирлер айтса, ойнаса, тёгерек этрафында чапкъаласа– бу нормальдир. Амма онъа истеклерни керчеклештирген белли бир мистик кучь бермек мумкюн дегиль.

Багъшышларны ана-бабалар ала, олар эвлядларыны къувандырмагъа истейлер – оларгъа тамам бойле демек керек. Яни биз балалар ичюн масал муитини яратмагъа тырышсакъ, бу бир театр нумайишине ошай, амма ялан айтылмаз. Бутюн бу арекетлер бала тербиесине тесир эте. Бала Аяз Деденинъ муджизелерине ишанып башлай, реалликтен айырыла. Реаль яшайыш шараитинде тербиелемек бундан яхшыджадыр. Ве бала миннетдарлыгъыны Аяз Дедеге дегиль де, ана-бабасына бильдирмек керек. Бала бильмек керек, ана-баба чалышты, пара топлады ве онъа бойле багъшыш япты. О тамам шу шейлерни анъламакъ ве къадрине етмек керек.

— Бунъа коре, бала Янъы йыл огюнде истеген шеини эльде этмек ичюн Аяз Дедеге келишикли арекетлер ерине, ана-бабасына урьмет костереджек, озюни яхшы алып бараджакъ, ана-бабасыны утандырмайджакъ.  Сиз буны айтасызмы?

— Тамам ойле, догъру! Ана-бабанынъ сёзюни динълемек керек, оларгъа ярдым этмек, урьмет этмек, чюнки тамам олар бала ичюн эйилик япалар.

— Яхшы, амма бала багъчасында, мектепте Янъы йылны эписи балалар бирликте къайд этелер: эм мусульманлар, эм христианлар, эм де диндар олмагъан къоранталардан. Бойле байрамларда иштирак этмек мумкюнми? Эгер де чешит кийимлер олса?

— Шахсен мен ярамай бир шей корьмейим. Бала театраль саналаштырмада иштирак эте де? Асылында, эр шей тамам бойледир – садедже бала оюны. Бунъа тамам бойле янашмакъ керек ве баланы коллективден айырмакъ догъру дегиль. Кимер инсанлар сакъыналар, балалар нарат тереги этрафында тёгерекке тизилип юрьселер – олар санки бунъа мукъаддеслик къошалар. Къадимий къабилелерде бойле адет бар эди, олар азиз бир шей этрафында айлана эдилер. Сёз сырасы, атеш этрафында алкъа оюнлары тамам бундан келип чыкъа. Амма шимди бойле мананы бир кимсе корьмей. Ве ХХI асырда инсанлар нарат терегине итибар бильдирелер ве пек макътайлар демек – бу олмайджакъ бир шей, мантыкъсызлыкъ. Бойле шейлерге устюн бакъмакъ, яни оюн киби корьмек керек.

—  Я къытай такъвими боюнджа йылнынъ домуз тимсалине насыл бакъасыз? 

— Мына бу ерде джевап тамам бир маналы олур. Нарат тереги акъта – бу Къуранда олмагъан шей, онынъ ичюн телюке олмагъан ерде оны къыдырмакъ догъру дегиль. Домуз акъта – Къуранда  конкрет ясакъ бар. Эгер бала къоянчыкъ я да тилькичикнинъ маскасыны кийсе – бу оюн. Домуз маскасыны о кесен-кес киймек керек дегиль. Бу айваннынъ образына кирмек, реклам этмек, онъа ошамакъ ясакъ. Эвде домуз иле такъвим асмакъ та мумкюн дегиль. Бойле алларда мусульман дикъкъатлы олмакъ керек.

—  Даа бир Янъы йыллыкъ адет – келеджекни бильмек ичюн фал бакъмакъ, арзулар керчеклешмеси ичюн чешит мерасимлер кечирмек. Мисаль ичюн, куранты саатлары чалгъанда кягъытта истек язып, якъмакъ. Бу мумкюнми я да ясакъмы?

— Ислям дини нокътаи-назарындан бу — хурафаттыр. Мусульманлар хайыр ве эйиликни Юдже Раббимизден, Аллах Таалядан сорамакъ керек. О, эр кезни яратты ве инсанларнынъ дуаларына сеслене. Мусульманлар йылнынъ сонъунда ондан келеджек сенеге бир де бир шей сорай билелер: сагълыкъ, окъувда ве иште мувафакъиет, аманлыкъ. Амма озь риджанъ иле тамам онъа — Аллахкъа мураджаат этмек керек. Ве, эльбетте, буны кягъытта язмакъ я да башкъа арекетлер япмакъ догъру дегиль. Дуа окъумакъ керек.