Фёдор Конюхов – сеяхатчылардан энъ иман эткен ве рухиятчылардан энъ сеяхат эткен. Чешит версияларнынъ гъалиби, беш кере дюньяны айланып чыкъкъан, бир озю Дженюбий ве Шималий къутубкъа барып еткен, энъ къыйын юксеклирге котерильген  инсан, шимди янъы ялдавгъа, сонъра исе –  Мариан ойкъалына тюшмеге ве стратосферагъа ава топта котерильмеге азырлана. Эм де китаплар яза, ресимлер чыза, ве Москвада православ дин адамы оларакъ чалыша.  Руханий  Багъчасарай районынынъ Татаркой, яни Машино коюнде сеяхатчылар мектебини ачмагъа планлаштыра. Ве журналистлерге анда кириште кильсе ве джами къураджагъы акъта айта.

«Россия для всех» отец Фёдор иле корюшти, ве бойле субет олып чыкъты.

– Фёдор Филиппович, сиз бу сене Къырымгъа кельдинъиз, ханлар сарайыны зиярет эттинъиз, студентлер ве оджалар ичюн «Крымская кругосветка» адлы буюк сеяхат тешкиль эттинъиз, ве сеяхатчылар мектебини къураджам, дединъиз.

– О, мен Къырымда пек чокъ вакъыт кечирдим – анда кичик бир кильсе къурам. Орловкада (Акъяргъа якъын ерде денъиз ялысында къасаба – муаррир) Федор Ушаковнынъ кильсесини. Денъиз янында! Чевреси ленгерлер! Пенджерелер ерине иллюминаторлар. Ве перване асылы тураджакъ! Ве немселер дженк вакъытында къуллангъан ташлар ишлетиледжек. Асфальт тёшегенде ташлар чыкъарылды. Ана оларны манъа багъышладылар. Ве мына бутюн кильсе бу ташлардан ясаладжакъ. Шимди тек дам къурмакъ къалды.

Октябрь айында япып битирмеге истедик, шимди исе анъладыкъ, ашыкъмагъа себеп ёкъ. Мен ноябрьнинъ 1-де учып кетем. Октябрьнинъ 30-да матбуат-конференция, ноябрьнинъ 1-де исе мен Новая Зеландия деген ерге ялдавгъа кетем. Ве тек март айында къайтаджакъ. Ана о вакъыт япып битирермиз. Дам устюнде хач ерине ленгер оладжакъ. Демирджилер ленгерни хач шекилинде азырладылар. Анда денъиз ялысында атта нитротитандан къуббе къойсанъ  – о, тотлар. Туз да о! Ленгерни исе къара боянен бояласакъ – къавий тураджакъ.

– Я Багъчасарайда сеяхатчылар ичюн насыл мектеп оладжакъ? Билемиз ки, бойле бир къач мектеп Русиеде энди бар.

– Эбет. Сеяхатлар мектеби бу недир? Инсанлар бираз анъламайлар. Бу бала-спорт мектеби дегиль. Ёкъ! Мен буны озюм яраттым, балаларым иле, торунларым иле. Насыл экен? Бала къаягъа тырмашмагъа огрене. Ве тек къаягъа тырмашувгъа! Торуным исе елькен спортына къатнай, ве тек анда! Мен исе биз не ашлагъанымызгъа бакъам. Бала истидатына коре сечмек керек. Ве мектебим Тотьма, Урал, Миасса киби ерлерде бар, Находкада къапалды. Ве биз эр шейни огретемиз. Кичик скалодромымыз тура, олар эм футбол, эм яхталарда, эм къайыкъ куреклерде, эм атларда, эм аякъмашналарда кезинелер, эм чапкъалайлар, олды! Ве биз коремиз ки, бу огъланчыкъ футбол яхшы ойнай, амма къаягъа тырмашувны ве елькен спортыны севмей. Оны зорламагъа не керек? Биз ана-бабасына айтамыз: «Сиз оны алынъыз ве аякъмашна спортына беринъиз. О яхшы велосипедист олур».

Фёдор Конюхов ильк сефер Багъчасарай сарайыны зиярет этти
Фёдор Конюхов ильк сефер Багъчасарай сарайыны зиярет этти

Биз эм рухийлик беремиз. Олар правлослав олсалар – саба кильсеге баралар. Слнъра ресим беремиз, фото чекюв, видео, куньделик алып барув. Ве биз ана-бабаларгъа айтамыз: «Мына о сизде яхшы ботаник оладжакъ. О балыкъларны пек севе. Козьлюкли бир огъланчыкъ. Сиз исе оны малиеджи япмагъа истейсиз». Ве олар фикирге далалар.

Биз эр шейге огретемиз! Тек спорт дегиль. Мен озюм тап Советлер девиринден альпинизм боюнджа, сонъра яхталар, елькен боюнджа нам къазангъан спорт устасым. Мен айта биллем ки, спорт – бу бала ичюн екяне ёл дегиль. Инсан олгъан къач спортчыны билемиз? Меним достларым арасында исе спорт усталары ичкиджиликке урундылар, омюр аркъардашлары иле айырылдылар, 90-нджы сенелерде тюрьмелерге огърадылар. Тек кимерлери спортчы олдылар!

Торуным 11-нджы сыныфта окъуй. О, балет секциясына къатнай. Буюк театр, эр шей мына будыр! Ве олар о балерина олгъаныны истей эдилер. Мен исе бакъам – бу догъру олмаз! Бу тек айры шахыслар балерина олалар. Уланова, Плисецкая, он адны хатырламакъ мумкюн. Къалгъанлар исе – бу къырылгъан такъдирлер. Ве сонъра олар озьлери буны анъладылар, оны балерина япып отурмадылар. Ана бизим сеяхатчылар мектебимиз буннен огъраша. Балаларны ёлламакъ ичюн, оларнынъ сечюв акъкъы олмасы ичюн.

– Я бу мектеп не вакъыт чалышып башлайджакъ?

– Бу индже суаль. Акимиет истемек керек. Мына Тотьма деген ерде ишлеримиз чокътан яхшы кете. Биз «Дружбы» киби бала спортив лагерини алдыкъ. Бизге губернатор къол тутты. Балаларны эр ерде ашатмакъ, ичирмек керек те! Эбет, мен спонсорларны къыдырам, амма бюджет те бар. Тербиеджилерге 15 бинъ айлыкъ, амма мен спонсорларны араштырам, ве оларгъа даа беш бинъ къошам. Губернатор да эр йыл сеяхатчылар мектебине 5 млн. рубле бере. Мен истегеним аз. Къуруджылыкъ алып бармакъ керек, топракъ керек.

Мына Челябинскте де ойле. Мен спонсорларны къыдырдым, башта банк, сонъ шоколад. Сонъра бир де бир ермай ширкетининъ саиби пара айырып башлады. Э, биз буны эр ерде язамыз, айтамыз. Бизде бир балагъа бир куньде 800 рубле масраф этиле. Амма 1200 керек, чюнки оны ашатмакътан гъайры, башкъа шейлер де керек: сув, чаршаф, ышыкъ, тербиеджилер. Мен сизге бу малиевий тафсилятларны не ичюн айтам? Ве акимиет не ичюн керек? Бизде ким Тотьмадан олса – бу исе Вологдадан 200 км, дюльбер шеэр, ибадетханелер, мераметли адамлар, яхшы махсулатлар. Век им Тотьмадан олса, о 9 бинъ тёлей. Виляеттен дотация къошула. Баланы исе 21 кунь девамында 62-65 бинъ рублеге бакъмакъ мумкюн. Вологдада сакинлери исе 18 бинъ рубле тёлей. Башкъа регионлардан исе 25 бинъ рубле тёлей. Мен буларны эписини айткъанымнынъ себеби, бу мектеп тек Фёдор Конюховгъа керек олмасы догъру дегиль. Спонсорларны мен тапарым. Амма бугунь спонсор бар, ярын исе ёкъ. Балаларны исе ашатмакъ керек.

- Анда насыл балалар алынаджакълар?

– Шимди сентябрь айында Тотьмада тек келеджек йылгъа язылмакъ мумкюн. 90 адам бир ерге. Ким биринджи язылса, оны аламыз. Сайламакъ мумкюн дегиль. Биз ичюн эмиетлиси шунда ки, эм ерлилер, эм Москвадан, эм де Санкт-Петербургтан, ве башкъа шеэрлерден адамлар олмалылар. Имтиязлы балалар да олмалы. Бу не ичюн эмиетли. Эгер биз буюк пара алсамыз, ве тек зенгин балалар олса — бу яхшы олмаз. Биз шимди аселет сакъатларны аламыз. Мен эр кезге исбатламагъа истейим, биз оларгъа керек дегильмиз, олар бизге керек. Мен сакъатлар ярдымы иле инсанларны мераметлидже япмагъа ниет этем. Балалар да буны корип, догъру тербие этильмек креклер. Сакъатны устюнден кульмек олмаз. «Сен сагъламсын, амма сен де бойле ола билесинъ». Онынъ ичюн балалар ярдым этелер, къонушалар. Мен исе корем ки, сакъаткъа бу керек дегиль, къалгъанлар исе мераметлидже олалар. Биз сакъат ярдымы иле сагълам, зенги балаларны тербиелеймиз.

– Эм де балалар яшайышта джиддий меселелер олгъаныны анъламайлар.

– Эбет! Ве ярдым этмек кереклигини де. Биз дагъгъа котерилемиз. Анда зенгин ве фукъаре ёкъ. Биз берабер кеттик – берабер боткъа ашаймыз. Бизим ашымыз бир. Биз оларнен бир софра огюнде отурамыз. Мен ичюн де айры аш пиширильмей. Анълайсызмы, мен оларгъа айтам: «Сиз бераберсиз. Къайткъан сонъ – эр шей башкъадже олур. Бу сакъат бизим такъымымызда. Зенгин огъланчыкъ та бизим такъымымызда Фуъкаре де бизим такъымымызда. Мына биз 200 километр ялдаймыз – ве берабер етип кельмек керекмиз».

Федор Конюхов Къырымда озь сеяхатчылар мектебини ачаджакъ
Федор Конюхов Къырымда озь сеяхатчылар мектебини ачаджакъ

– Ве буннен берабер сиз Татаркойде, мектеп олгъан ерде эм кильсе, эм джами къурмагъа истейсиз. Мына буны анълатсанъыз!

– Мен православ дин адамы. Ве мен бильгили адам. Мен сизге бойле айтаджам,  Господь  Бог,  Саваоф ве Аллах, оларнынъ эмири иле дюньяда конфессиялар чокъ.

– Не ичюн?

– Чюнки ич бир вакъыт – ве бу меним сёзлерим дегиль, акъсакъалларнынъ сёзлери – дюньяда бир конфессия олмаз. Тамам ойле, бир миллет олмаз, бир раса. Биз шимди буны анълаймыз. Христиан алеми бирлешип оламай. Наполеон  католик, ьиз исе – православлар. Гитлер  христиан эди. Я насыл дженк олды! Шимди бу акъта айтмакъ кулюнчли чыкъа! Шимди бизде Донецкте бир  – шимдилик даа бир! – Патриарх иле дженк кете! Тамам шу ал, мусульманлар ич бир вакъыт дюньяны енъип олмазлар. Олар озьара не япалар? Шиитлер, суннитлер… Бизде католик, адвентист, старообрядец! Иудейлер алеми десек? Булар пейсиклер иле, булар пейсиксиз. Олар бир-биринен анълашамайлар, сиз исе бир иман акъта айтасыз. Дюнья ич бир вакъыт мусульманларнынъ олмайджакъ, дюнья ич бир вакъыт христианларнынъ олмайджакъ.

– Я себеп неде, ойле олса? Эгер биз эпимиз бир бир иман кутьсек, ве бир расагъа аит олсакъ, зыддиетлер ичюн себеп те олмаз эди!

– Ёкъ! Ана сиз о къадар агъыр суаль бердинъиз. Не ичюн биз христианлар бирлешип оламаймыз? Ана Украина да айырылмагъа истей. Аллах буны биле эди. Онынъ ичюн сербестлик берди. Ве о догъурта биле, амма идаре этип олмай. Ве инсан бу сырнынъ джевабыны тапмагъа тырыша!

Къырым – анда миллетлер чокъ. Бизим мемлекетимизде олгъаны киби. Ойле инсанлар бар ки,  олар мемлекетимизде тек православлар, тек бир девлет дини олмалы дейлер. Бу мумкюн дегиль! Биз ойле дженкке огърар эдик! Бизде Русиеде конфессиялар чокъ, миллетлер чокъ. Калмыклер – буддистлер, татарлар – мусульманлар. Чукчалар христианлыкъны къабул этселер биле,  оларнынъ шаманлары къалды. Мына будыр дюльберлик, ракъиплик! Биз башкъалар олгъаныны билемиз, онынъ ичюн берабер олмакъ керекмиз. Амма биз башкъаларнен де дост олмакъ керекмиз!

Ве тамам шу ал Къырымда! Татарлар ве руслар бар, христианлар ве мусульманлар. Амма анда эм католиклер, эм баптистлер, эм иудейлер бар. Мына мен Оренбуркъа татар достларыма кельдим. Ве Къырым акъта тариф этем, татарлар иле корюшкеним акъта. Ола рисе айталар: «Ёкъ, бу биз дегильмиз! Биз Поволжье татарлары!» Мен оларгъа айтам: «Я татарсиз да!» «Ёкъ, бу башкъалар», – деп, джевап берелер.

– Яни мусульман балалары да оладжакъмы бу мектепте?

– Манъа татар огъланчыгъы кельсе, Багъчасарай да якъын. Я о кильсеге кельмеди де, о сеяхатчылар мектебине кельди. Мен ич бир вакъыт ред этмем. Меним кендже огълум Суворов окъув юртунда окъуй. Анда эм ехудийлер, эм татарлар, эм Кавказдан йигитлер тасиль алалар. Оларда анда ибадетхане тура. Ве Коля, кильсеге истесе, о джума эртеси куню акъшамдан ятагъы янында юзьбез багълай. Невбетчи оны саба саат алтыда уянта. Эгер Коля ибадетханеге бармагъа истемесе, юзьбез багъламай ве эр кес иле саат едиде зарядкагъа тура.

Меним достларым чокъ, эм ехудийлер, эм мусульманлар, эм баптистлер, эм адвентистлер. Бу тамам ойле ал ки, бизим Патриарх  католик иле корюшкенде, ясакъ, эмиш, дедилер. Я не ичюн? Мына мени, меселя, Чилиде севмейлер. Бу католик мемлекет, меним исе анда достларым чокъ. Я да мен Испанияда булундым. Меним исе анда достум бар – биз онынъле къошуларда иштирак этик, о яхтсмен. Биз корюштик, бира ичмеге бардыкъ, къолбас ашаймыз. Ве лафымыз учь сааткъа барды. Ве бирден о айта: «Мен пастырьге ярдым этем ве шимди католик ибадетханеге бараджам. Юрсе меннен». Мен тюшюнем: «Мен барсам, мени бир кимсе эслесе, фото чексе». Ве айтам: «Ярын корюшермиз». Озюм исе мусафирханеге къайтам ве тюшюнем: «Я не ичюн ойле? Демек, биз къошуда иштирак эткенде, бира ичкенде, къолбас ашагъанда – бу нормаль. Ибадетханеде исе…» Къырымда мусульманлар къой бакъалар. Мен келип ашайым. Ве эр шей нормаль. Мында исе биз душманмызмы?

– Ве сиз озюнъиз джами къураджасызмы?

– Мен кильсе къурарым, сиз исе джами къурынъыз. Я да берабер эм кильсе, эм джами къурайыкъ. Я да мен джамиге пара берейим. Эген буддистлер олса ве озь ибадетханесини тиклемеге истеселер – къурсынлар. Биз сиясеттен ёл аламы, динден дегиль.

Эписи динлер пек яхшы. Къырымда буны косьтермек керек, биз бир топракъта яшагъанымызны. Мен 2012 сене Эверестке котерильдим. Ве беш бинълик юксекликте софралар донаттыкъ. Биз иле алты ингуш олды. Олар мусульманлар. Биз Москвадан еди адам эдик – биз христианлар. Ве бизге Тибеттен буддистлер-шерплер хызмет косьтердилер. Биз эпимиз инглиз тилинде лаф этемиз. Ве биз софра башында отургъанда, ингушларнынъ ребери турып айта: «Мына биз мусульманмыз. Бизим пейгъамберимиз Мухаммед о къадар алчакъ гонъюлли эди ки, 30 ямагъы олгъан урбаларны кийип юре эди. Бизм софрамыз исе бакъынъыз: къавурылгъан тавукълар, бира. Урбаларымыз пагъалы». Мен котерилип айтам: «Я бизим  Иисус Христос о къадар алчакъ гонъюлли эди ки, анасы орьге бир шейде вея лан аякъ юре эди. Биз исе мында бойле софра башында отурамыз!» Шерплернинъ ребери котериле: «Бизим Буддамыз о къадар алчакъ гонъюлли эди ки, чыплакъ отура эди, биз име бакъынъыз!» маите неде? Биз эпимиз нумюне коремиз. Амма мен айтмайым ки, чыплакъ я да ямакъларда юрьмек керек. Амма алчакъ гонъюлли олмакъ керек! Биз исе джекнлешемиз.

Мен эм Тора, эм Къуран, эм Библия окъуйым. Анда адамларны уруштыргъан бир шей ёкъ. Инсанлар буны окъумайлар, амма айтып башлайлар. Мен атта Сомалиде олдым. Сахрада девелер устюнде кездим, бир йыл Эфиопияда яшадым. Мен атта беяз адамлар олгъаныны унуттым. Мен эписи мемлекетлерни ве эписи динлерни севем. Мен джип устюнде Меккеге етип кельдим. Мен оларгъа къошула биле эдим, шимди чокъусы руслар ислам динини къабул этелер, сакъланмакъ керек дегиль. Амма анълайым ки, буны бозмакъ мумкюн дегиль.

Адамлар шимди не Къуран, не Евангелие окъуйлар. Евангелиени анъламакъ ичюн оны энъ аздан еди кере окъумакъ керек. Эгер сен мусульман олсанъ, айры сурелерни окъумакътан гъайры, бутюн Къуранны окъумакъ керексинъ. Мен мусульман алемине тюшкенде «Биринджи суреде не язылгъан?» деп, сорайым.  Анда Мухаммед пейгъамбернинъ сёзлери языла. Ана адамлар буны окъусалар яхшы олур эди. Ве бильгили адамлар окъуйлар.

– Я джаиллер иле не япмалы?

– Динимизге коре, биз окъумакъ керекмиз! Менден сорайлар: «Насыл этип сен Сократны окъусынъ? Ве Лао-Цзы!» Я олар эвель бар эдилер! Сонъра Иисус Христос кельди.

Биз исе дженклешемиз. Занымджа, бутюн алем дост олмакъ керек. Тасавур этесизми, эгер биз дженклешмесек, неге иришер эдик? Биз энди чокътан Марста яшар эдик! Чюнки Аллах тек бизим сеяремизни яратмады, о бутюн кяинатны яратты. Догърумы? Догъру!

Достлашмакъ керек! Ве Къырымдаки мекьеп буны огретеджек. Менден сыкъ сорайлар: «Не яхшы?Эверест я да Горн буруны?» Мен ич бир вакъыт ойле демем. Мен Эверест агъырджа десем, мен Шималий Полюснынъ джаныны агъыртарымм. Эгер мен мусульман динининъ джаныны агъыртсам, мен озь достларымнынъ джаныны агъыртарым. Менде исе мусульман достларым о къадар чокъ. Эгер мен буддистлер акъта ярамай сёзлер айтсам? Я мен бутюн Калмыкияны кечтим! Мен Бергниннинъ (Калмыкияда мескен ер – муаррир) шерефли гражданы. Мен Тайванда яшадым. Мына шимди Лао-Цзы акъкъында меним иллюстрацияларым иле китап чыкъты.

Онынъ ичюн сеяхатчылар мектебинде джами къурмакъ керек. Бу ерде болюнмек олмаз, буны косьтермек керек. Ве къурармыз! Къурармыз!