Къырым ичюн ким чокъча тырышты, кимни исе зиядедже севелер? Кимнинъ ады чокъча келише, хызмети исе буюкчедир? Бу акъта бутюн мемлекетте Русие ава лиманларнынъ адлары сечильген вакъыт, бир айдан зияде, музакерелер кечти. Къырым да, эльбет, сесленди ве музакере этти. Монархистлер Николай II адыны эбедийлештирмеге истей эдилер, православлар – архиепископ Луканынъ тарафыны алмагъа, акъярлылар исе – адмирал Нахимовнынъ адыны эбедийлештирмеге тырыштылар. Ильк джедвельге эм де маарифчи  Исмаил Гаспринский къошулгъан эди. Къырымтатар энъ чокъ бу вариантны сечерлер деген фикирлер олды. Амма миллет озь кучюни башкъа ёнелишке догъуртты.

Ичтимаий агъларда,  мессенджерлерде ве агъыз-агъыздан бойле чагъырув даркъатылды: эпимиз лейханынъ сайтында джельвельге СССР-нинъ эки дефа къараманы СССР Амет-Хан Султаннынъ ады къошулувы ичюн бильдирюв къалдырамыз. Улу учюджи дегерли адларнынъ сырасында ерлешти, амма шарт-джедвельге кирмеди.

© ayvazovskiy.su
Къырымтатарлар денъиз ялысында, 1850 с. И. Айвазовский

Белли олгъанына коре, ава лиман Иван Айвазовскийнинъ адыны ташыйджакъ. Бу сима Къырым эрменилерининъ гъурурыны догъура, эм де акъикъаттен бирлештирген шахыс сайыла: руслар, къырымтатарлар, къарайлар, немселер ичюн ве иляхре.  Ачыкъ-айдын корюнген иджадий ярарлыкълардан гъайры, рессам фааль суретте джемаат фаалиетини алып барды, тувгъан шеэрини инкишаф эттирмек ичюн чокъ тырышты. Къырымтатарлар ичюн де бу ят адам дегиль. Бундан зияде, тамам о, бу миллетни буюк умумдюнья санатында эбедийлештирди. Инанмайсызмы? «Россия для всех» буны тасдыкъламагъа тырышаджакъ.

Озь медениети ичюн гъурур дуймакъ ве онынъ озьгюнлигини корьмек ичюн «Руслана и Людмила» операсына билет алмакъ кереклиги акъта эр бир къырымтатары бильмесе керек. «Персидский хор» деген къысым башлангъанынен бу сюрприз акъта бильмеген инсан динъленер, ве эшиткенине инанмаз, мешур бекстекяр Глинка балалыкътан эшиткен «Къаленинъ тюбюнде» адлы йырынынъ нагъмесини текрарлай. Эр шейнен меракълангъан къырымтатары, эльбетте, рус бестекяры бу нагъмени не ерде эшиткени акъта бильмеге тырышар. Ве Глинка Айвазовский иле дост олгъаны, онъа Кефеге мусафирликке кельгени, эм де достуны бакъып къырымтатарларнынъ медениетини бегенгени аныкъ олур. Мына бу акъта бестекяр не яза эди:

«Гайвазовский манъа учь татар нагъмеси акъта хабер этти, оларнынъ экисини мен лехгинка ичюн къулланды, учюнджисини исе «Руслан и Людмила» операсынынъ учюнджи актында Ратмирнинъ andante санасына кирсеттим».

© аyvazovskiy.su
Гурзуф, 1859 с. И. Айвазовский

Бойле этип эски романтик йыр дюньяджа белли классикада эбедиен къалды.

Айвазовскийнинъ замандашлары исе – Кефе этрафларында яшагъан къырымтатарлар – дюнья рессамджылыгъынынъ тарихына эбедиен кирдилер. Аньаневий урбаларда, тувгъан манзаралар земининде олар сыкъ алда тасвир этильген. Энъ белли ресимининъ серлевасы ойле де къала – «Къырымтатарлар денъиз ялысында». Куньбаты ве тынч денъиз. Елькен ленгерде тура. Учь эркек бир шей акъта субет этелер. Даа экиси – ялыгъа якъын кельген къайыкъта.

Къырымтатарларны башкъа ресимлерде де корьмек мумкюн. Оларда о заман ичюн типик олгъан Къырым яшайышынынъ манзаралары акс олуна: «Къырымда кунеш баткъанда корюниш», «Экси Къырым», «Къой сюрюси», «Ялта ёлунда», «Ливадиядан корюниш», «Денъиз ялысы. Ай-Петри янында Къырым ялысы», «Къырым корюниши. Аюв-Дагъ», «Гурзуф. Софалы эв», «Къырымда айдын гедже» ве иляхре. Бу ресимлернинъ эписинде Айвазовский къырымтатарларны миллий урбаларда тасвир этти.

Айвазовский Шаркънынъ тарихы ве медениети иле меракълана эди. Эски Къырымгъа якъын ерлешкен Шейх-Мамай эвининъ серлевасы не иле багълы олгъаны акъта эфсанени айырыджа бегене эди. Тамам шу ерде – белли олмагъан койчикте – был убит собственно Мамай ольдюрильген эди, деп саялар. Сонкъи куньлеринде онъа атта иттифакъдашлары, дженевизлер де ярдым этмедилер. Солхаткъа (Эски Къырымгъа) кирмеге тырышкъан вакъыт оны  (Старый Крым) Тохтамыш ханнынъ адамлары ольдюрдилер. Мамай не ерде дефн этильгени тамамиле белли дегиль.

Амма Айвазовский фарз этильген мезарлыкъ башында къамере къурды. Афсуз ки, къамере ве дигер иншаатлар сакъланылмады. Амма Шейх-Мамай коюнинъ ады Айвазовское деп, денъиштирильди.

© ayvazovskiy.su
Къырым корюниши. Аюв-Дагъ. 1865 г. И. Айвазовский

Айвазовский 1900 сене 82 яшында ольгенде, онынъ акъта «Терджиман» газетасында, Русие империясында тюрк тилинде басылгъан ильк басма неширде, бойле яздылар:

«Майыс 5. И. К. Айвазовскийнинъ хатырасына. Бутюн Къырым ичюн тувгъан олгъан, татарджа къонушувда татарлардан къалышмагъан ве татарларнынъ чокъусындан зияде Къырымны севген Айвазовскийни ерли мусульманлар джандан урьмет эте эдилер, хусусан Кефе районынынъ мусульманлары. Бу ерде о чокъусы мусульманларгъа къол туткъан эди, яшайышнынъ агъыр куньлеринде хош сёзлер айткъан эди.  Табий ки, бу къадар кучьлю ве мераметли адамнынъ олюми татарларгъа тесир этти.  Оларнынъ дуйгъулары эм агъзавий, эм де язув шекилинде ифаде олуна, меселя, Кефе сакини олгъан Мемет оджанынъ шиири рус тилинде:

Джиханде ресмине незакет вируб йигит олду мешхур.
Энджюмен шу джиханде азим шухрет булуб диллерде мезкюр.
Джихан бир нокъта киби корюнди дженаб рессамын назарында,
Назикяне макъбул олду падишахлар диванында.
Кефе шехринде акъытды аля мунтазим чешмелер,
Джумле джанлар нуш идуб хайыр иле яд иделер.
Шу себепден зийнет иле дюзенди шехрин эр ери,
Бу себепден бина иле къошадылды шехрин эр ери.
Олурсе бир шехрин адиль иле дады
Булуныр иште джумленинъ имдады
Бакъи къалды шу джиханда итдиги кяры
Еди икълиме зухур олду иди намы
Донанды ёллар байрагьыле башдан-баша
Шанлы бабамызе дженаб Мевля рахметлер сача.