Эльмара Мустафаева, къырымтатар блогери ве языджы РИА Новости Крым ичюн

«Кеченлери бош вакъытымы башкъадже кечирмеге истедим. Диван устюнде отурып, Эвлия Челебининъ китабыны окъуйым. Огълум яныма келип, айретлик иле сорай: — Я интернет чалышмаймы?», — деп, тариф эте бир танышым. Ве менде бойле суаль догъды: бу къадар файдалы шей шимди, земаневий яшайышта айретлик догъурамы, аджеба?

Гугл ярдымгъа…

Земаневий яшайышта бойле фикир бар: XXI асыр эдебият сонъуна кельмеси асыры ола биле. Бунынъ себеби исе — окъугъанлар етишмей, язгъанлар исе къарардан зияде.

Буюклер эр шейде яшларны къабаатлайлар, оларнынъ акъикъий идеаллары ёкъ. Балалар тюшюнмеге бильмейлер, телевизордаки чешит зомбилерге ишаналар, атта дёгмесини озьлери тикип оламайлар ве, эльбетте, Бородино урушы ненен биткенини бильмейлер. Оларнынъ яшайышында эсас эглендже исе — интернет, деп, саялар олар. Эдебият окъулувы, хусусан бедий эсерлер, шимдики социум ичюн хош вакъыт кечирмек демек киби къабул этильмей.

Китап окъумакъ энди мот дегиль экен. «Керек-керексиз мийинъи къыбырдамтакъ керекми? Бутюн керекли малюмат Агъда бар. Гугл ярдымгъа, дейлер даа. Эбет, бизим эдждатларымыз, шу джумледен анна-бабаларымыз, чокъ окъугъанлар, ве бунынъ себеби —  инет олмагъанындадыр. Биз интернеттен  "окъуймыз" ве, сёз сырасы, бутюнлей бедава", — деп, шакъа эте бир танышым.

Башкъасынынъ фикириндже, эвеллери бизим анна-бабаларымызгъа, керчектен де, окъумакъ меракълы келе эди. Бугунь исе олар тек китаптан ала бильген дуйгъуларны, бутюнлей бедава кино, компьютер оюнлары ве иляхри шейлер такъдим эте биле. Эмиш, бир къач кнопка бастынъ ве мына санъа адреналин!

Кимер танышларым «ичте окъумаймыз» деп, керчектен итираф этелер. Ве буны бойле анълаталар: китаплар окъулувы — вакъытны файдысыз масраф этмектир.

Бизлер «мот олмагъанлар» не къадармыз?

Керчектен де апокалипсис узакъ дегиль век и китап окъулувы яшлар арасында моттан тыш. Мен буны ичтимаий агъларда ве танышларым, зенаатдашларым ве сой-акърабам арасында кичик сорав вастасынен сорап бильмеге тырыштым.  Джевап бергенлернинъ яшы — 15 — 35 къарарларда. Респондентлер арасында чешит диний ве сиясий нокътаи-назарда олгъанлар, эм де чешит зенаатларгъа менсюп олгъанлар олды. Суаль: «Сиз эдебият окъуйсызмы? Эгер окъусанъыз, бу насыл жанрларгъа аит олгъан китаплардыр?»

Файыз нисбетлешювде бойле манзара пейда ола:

Окъуйлар — 15%
Керек олгъанда (иш я да окъув боюнджа) окъуйлар — 25%
Окъумайлар — 60%

Нетиджелер къувандырмады ве земаневий джемиетте бу меселе олгъанныны, бу пессимистик фикир олмагъаныны тасдыкълай. Акъланув ичюн делиль – иш пек чокъ. Окъумакъ ичюн вакъыт етишмей. Джеваплар иле чешит тевсирлер олды.

«Мен даима китапларны окъуйым. Китап — пек яхшы багъшыш, онынъле достунъы къувандырмакъ мумкюн, — деп. яза бир къыз. — Мен эр вакъыт достларыма оларгъа келишкен китапны, яни достумнынъ зенаат фаалиетинен багълы неширни сатын алам. Озь бильгилерини арттырмакъ ичюн бойле багъшышны алгъан адам мемнюниет иле оны окъур деп, тюшюнем».

Я къырымтатар эдебияты иле вазиет насыл? Тувгъан тильде китаплар окъуламы, ёкъмы? Бу суальге экинджи соравнынъ респондентлери джевап бердилер. Аныкъ олды ки, къырымтатар тилинде окъугъанлар сийрек расткеле. Эксерий алларда бу тиль бильмемезлик иле багълы.

Демек:

Окъуйлар — 11%
Керек олгъанда (иш я да окъув боюнджа) окъуйлар — 26%
Окъумайлар — 63%

«Тильни тек турмуш севиесинде билем", — деп, яза бир респондент. «Неширлерни рус тилинде окъуйым. Бу эсасен яшайышта керек ола бильген шейлер. Бедий эглендириджи эдебиятны окъумакъны — вакъыт джоймакъ деп саям. Шимди эсасен Къуран кибабыны окъуйым. Асылында китапларны  электрон китаплар пейда олгъандан сонъ окъуп башладым. Кягъыт неширлерни окъумакъ онъайтлы дегиль, онынъ ичюн китапларны телефонда окъуйым, о чокъ ер алмай ве эр вакъыт янъынъда», — деп, тариф эте башкъасы.

Аллахнынъ сёзю ракъамларнен

Умумен, адамнынъ яшайышыны къолайлаштырмакъ ичюн земаневий технологиялар бунъа етти ки, китаптан малюматны козьнен окъумайып эльде этмек мумкюн. Бу вазифени шимди гаджетлер ве башкъа ракъамлы техника беджере.  Бойле махсулатны мусульман ичюн бир Къытай ширкети ишлеп чыкъара. О, электрон китапларны, мобиль телефонларны, плеерлерни, нетбукларны ве атта Къуран окъугъан къалемлерни чыкъара. Эр бир гаджетке мусульманларнынъ Мукъаддес китабы ауидиокитап я да метин шекилинде эндирильген.

Мусульманлар арасында буюк рагъбетликни  Къуран окъугъан электрон къалем алды. Бу шей Мукъаддес китапны догъру эзберден окъумакъ ичюн  пек яхшы ярдымджы ола. Бунынъ ичюн къалемни сурелерге ве аятларгъа догъуртмакъ, даа догърусы къалемни сайлангъан метинге якъын къоймакъ. Бойле этип оларнынъ окъулувыны эшитмек мумкюн. Буннен бирге оларны бир вакъытта чешит тиллерге, шу джумледен рус тилине, терджиме этмек мумкюн.

Я ислям дини Къуран  электрон  шекильде окъулувына насыл бакъа экен, аджеба? Бу суальге Къырым  мусульманларынынъ муфти муавини  Айдер Исмаилов джевап берди. Онынъ сёзлерине коре, ислям дини Къуран чешит гаджетлерден, шу джумледен электрон китаплардан окъулувына нормаль бакъа.

«Мукъаддес китап электрон ташыйыджылардан окъулувы кягъыт вариант окъулувынен тенъдир. Эсасы Аллахнынъ сёзю окъулувында, ве догъру окъулувында. Къалгъан эр бир шей — муим дегиль. Васталар исе ильмий-техникий джерьян илерилегенине коре, мукеммеллеше. Ислям дини — бу табийлик дини, инсан табийлиги исе кешифлерни. Иджатны, прогрессни, инкишафны талап эте… Бу нормаль, эсасы техник джеэттен инкишаф этерек, ахлякъий, рухий джеэттен артта къалмамакъ», — деп, къайд этти о.

Не окъуймыз ве не ерде?

15 % «мот олмагъан» не окъуй экен ве китапларнынъ насыл шекилини сеелер? Бу суаллерге джевап бермек ичюн «китаплар алеминде» булунмакъ керек. Барылгъан биринджи еримиз — китап тюкяны олды.

«Насыл эдебиятны араштырасыз?» — деп, сорайым тесадюфий муштериден. Онынъ ады  Алим экен.

«Мен детективлерни севем. Чингиз Абдуллаевнинъ эписи китапларыны окъуп чыкътым. Сонъкиси — «Кредо негодяев». Энди янъы бир шей къыдырам», — деп, тариф этти эркек.

Электрон китапларгъа о менфий бакъа ве буны бойле анълата: янъы кягъыт китап янъы бир шейнинъ тимсали ола. Электрон  варианта исе не типограф боясынынъ къокъусы бар, не де саифелемек.

Экинджи барылгъан ер — Акъмесджиттеки «Китап базары».

«Электрон китаплар бедий эдебият сатувлары эксильмесининъ себеби олды.  Ве бу шашыладжакъ шей дегиль, интернетте чешит жанрлы ве чешит муэллифлерге аит янъы китаплар чокъ, — деп, дарыла сатыджы Ольга. — Афсуз ки, китапларны эсасен уйкен несиль окъуй. Яшлар дерсликлерни, окъув къулланмаларны къыдыра».

«Догъру дегиль! — деп. сеслене тесадюфен кечкен Алексей, о токътап китапны саифелей эди. — Мен даима окъуйым, китапнен буюдим, китапнен юкълап къалам».

Якъын тургъан къадын бу лафкъа къошулды: «Мен исе электрон  китаплар — ярамай шей олгъанынен разы дегилим. Бойле окъув янъы имкянларны, бильги арттырувына ёл ача. Эм де ракъамлы ве аньаневий шекиль озьджесине къыйметли», — деп, пайлашты озь фикири иле окъумагъа севген къадын.

20 йылдан зияде эдебият саткъан инсан, китап базарынынъ «ветераны» олгъан Джафер агъа айткъанына коре, муштерилерни тарихий мевзу, эм де окъув-усулий къулланмалар ве лугъатлар  меракъландыра.

«Къырымтатар тили девлет тили олгъандан сонъ, тильни огренмеге истегенлернинъ сайысы артты ве бойле китаплар чокъча сорала», — деп, хабер этти сатыджы.

Земаневий технологиялар не къадар огге адымласалар да, яшлар исе бедий эдебият окъулувы кечмиште бита-къартбабаларымыз ичюн эглендже олмасына ишансалар биле, меселе тек шунда ки, яш несиль китапнынъ омюрини девам этмеге азырмы я да ёкъ?