Бизлер эпимиз Улу Ватан дженкинде къазанылгъан Гъалебенинъ эмиетлиги акъта билемиз. Чокъусы адамлар ичюн бу назарий бильгилер, бу акъта зиядедже майыснынъ башында сёз юрьсетелер. Амма сен бу дешетли вакъиаларны башындан кечирген адамнен субет эткенде, инсаннынъ  козьлеринде атеш янгъаныны корьгенде, о девирнинъ хорлукъларыны ве аджысыны еткизген сесни эшиткенде, козьяшларынъ пейда ола ве акъылынъа бойле фикирлер келе:  «Я бу адамлар бойле джесюр олмаса эди, не олур эди?», «Я мен бойле иш беджерип олур эдимми, ёкъмы?». Мен 89 яшлы  Зекие Адабашеванынъ бир ярым саатлыкъ икяесини динъледим, ве козь огюмде о 15 яшлы партизан къыз джанларны.

Зекие Адабашева 17 июля 1929 сене июльнинъ 17-де догъды, весикъаларда исе 1930 сене деп язылды. Онынъ догъгъан ери — Демерджи кою (шимди Лучистое) Алуштагъа якъын ерде ерлеше. Къорантада беш бала эдилер, олардан бириси Зекие – энъ кенджеси. 15 яшында озь истеги иле Къырым партизанларына, ормангъа кетти. Къырымда Шималий партизан бирлешмеси 1-джи бригадасынынъ18-джи отрядында хызмте этти. О, подполье ишлерини алып бармагъа ярдым этти, яралангъан эди. «За отвагу» медали иле мукяфатланды.

«Россия для всех» порталынынъ мухбири Зекие къартананынъ хатырлавларыны язып алды.


1943 сене эди. Дженк кете эди. Мен ормангъа одун джыймагъа бара эдим. Бир кере къолума листовка тюшти, анда Совет ордусына ярдым косьтермеге чагъыра эдилер. «Биз, партизанлар, ачмыз. Бизге ярдым этинъиз, тек сизнинъ ярдымынъыз иле биз гъалебе къазанып олурмыз…». Бойлеликнен, мен партизан арекетине тюштим. Меним уйкен агъа-аптелерим де четте къалмадылар. Агъам 41-нджи сене дженкке кетти, Сталинград урушында иштирак этти…


Дженк озю пек яман дешетли шей, о насыл олса олсун. Аллам Яраббим, биз корьген куньлерни ич бир ким, ич бир вакъыт корьмесин…

Персональ картанынъ
Багъчасарай, Заполярье, Озьбекистан – Биляловлар агъа-къардашнынъ узун ёллары

Меним достум бар эди, Ибрагимова Саре, менден буюк эди. Тамам о, партизанларнынъ ишанчыны къазанмагъа ярдым этти. О, меним ичюн ибрет эди, биз берабер партизанларгъа ярдым эте эдие, о янтыкъ пишире, урба тике, мен буларны ормангъа ташыйым. Онынъ къорантасы бар эди: къоджасы – партизан-подпольщик, докъузяшлы огълу ве эки ярым яшлы къызчыгъы, озю де юклю, секиз айлыкъ юкю бар эди.  О заман оны гестапогъа чагъырып, соргъулар кечире эдилер. Эр сефер мен оны озгъарып, къаршылай эдим. О, къайта эди, бутюн тени урулгъан ола эди, амма манъа бир шей айтмай эди. Учюнджи кере о ве онынъ балачыкълары къайтмадылар. Оны сонъки сефер алып кеткен куню, бизим азбарымыз янындан кечкенде (бизим не къормыз бар, не бир шей, эр ер ачыкъ), о, багъырды: «Гульзар апте («меним анам»), Зекие, мени кене де соргъугъа алып кетелер, эгер къайтмасам, манъа бир дуа окъунъыз!». Аля бу кунь бу манзара козь огюмде: докъузяшлы бала кичик къувурчыкъсачлы къыз къардашыны арабачыкъ ичинде алып кете. Оны да озю агъач ящиктен ясагъан да, эски бала одеялынен тёшеген. Биз Саре аптенен сагълыкълаштыкъ, агъламайыкъ деймиз, амма … Бундан сонъ мен даа чокъ вакъыт оларнынъ артындан бакъып къалдым, о арабачыкънынъ копчечиклери исе бир тарафтан башкъа тарафкъа къыйыша, мына-мына атылып кетеджеклер…

Къоранта башы партизан олгъаны ичюн бутюн аилени атып ольдюрдилер! Дёрт джан! Атылды, эляк олды, амма бир кимсенинъ адыны айтмады, шу джумледен мени де! Бу джинаетни тасдыкъллагъан эписи архив малюматлар бар менде.

Бу вакъиадан сонъ яш Зекие шейлерини топлай, янына анасы орьген юн чорапларны, сыджакъ урбаларны, тютюн, отьмек, пите ала ве Зуя янындаки орманларгъа партизан олып кете. Алуштадан узакъча олмакъ ичюн. Къырымда Шималий партизан бирлешмеси 1-джи бригадасынынъ18-джи отрядында хызмте этти.


Немселер партизанларны къыдырып, эр бир терекнинъ тюбюни бакъып чыкъа эдилер. Дженк кете, эр ерде атув, тёпеден бомбалайлар. Биз аш пиширип олмаймыз, чюнки атеш якъсанъ – тёпеден тютюн корюне, немселер башлап бомбалайлар сонъ. Биз не аш пиширемиз, не сув къайнатамыз, къуру сувукъ аш, сув исе озенлерден, голлерден ичиле эди. 

Озюм уйдургъан унерлерим де бар эди: разведкагъа кеткенде, элиме къалын йип алам. Эгер немсе тутса, одун джыймагъа кетем я да сыгъырымы джойдым дей эдим… Къыйметли малюматны исе сачым ичине сакълай эдим – сачларым узун ве гурь эди, тёпесинден де явлукъ багълайым. Кимер ерде артист олмакъ керек эди, бир кимсени, бир шейни бильмейим дей эдим. Бир кере бир озюм орманда кеткенде немсе тутты, о ягъымы, бу ягъымы тутып бакъты, бир шей тапып оламады. Ачувлангъанындан бир шамар урды юзюме, сонъ къара таягъынен белиме. Мен йыкъылдым, агълап башладым. О, бакъты-бакъты, сонъ «тьфу» деди, тюкирди, атлады устюмден, кетти. Мен даа чокъ вакъыт о ерде ятып агъладым. 

Сусанна Мавлюдова – Кефели Гъалебе волонтеры
«Майыс 9 парады эр даим эеджан догъура», я да не ичюн къырымтатарлар Гъалебе волонтёрлары олалар

Орманда ян-янаша кетмек мумкюн дегиль эди, немселер дуймасынлар деп, бир-биринъизден узакъча кетинъиз дей эдилер. Менден якъын ерде  Мария Семеновна (къыз олгъанда сойады Парфенова эди) кете, о, менден беш-алты яш буюк, бирден: «Зекие, ят ерге, атув башланды!» — дегенини эшиттим.  Тек бу акъылымда. Башымдан яралангъаным, сол тарафтан. Мария Семеновна атувдан сонъ менден не сес, не давуш кельгенини анълагъан сонъ, къайта, мени тапа, ярдым эте, штабкъа къолтукълап бара.   Мен бу къадынгъа бутюн омюр миннетдарым. Эгер о олмаса эди, мен шу ерде олер эдим. Партизанлар арасында чешит миллет векиллери бар эди: эм руслар, эм украинлер, эм къырымтатарлар, эм де башкъа миллетлер. Би эпимиз бераберликте бизим Къырымымыз ичюн дженклештик.

Башы яралангъан партизан къызны штабта тек дёрт кунь туттылар, бешинджи куню о, кене де хызмет этмеге ёл алды. «Хасталанмакъ ичюн, озюнъ акъта тюшюнип отурмакъ ичюн вакъыт ёкъ эди, Ватанны къорчаламакъ керек эди», – дей бугунь де Зекие къартана.


Яш партизан озь къорантасына тек Къырым азат этильген сонъ къайтты. Бу 1944 сене апрельнинъ 18–20 куньлери эди.

Къуванчымыз чокъкъа бармады. Бир айдан сонъ, 1944 сене майыснынъ 18-де бутюн миллетим тувгъан Къырымдан сюбргюн этильди. Бизим къорантамыз Озьзбекистангъа, Бекабад районынынъ, Дальверзин деген коюне тюшти. О дешетли куньлернинъ аджджысы акъта чокъ айтмакъ мумкюн: биз атлар бакъылгъан ахырда яшагъанымыз акъта, къуюгъа сув ичильмесин деп зелёнка тёккенлери акъта, бу себептен ичильген сув алмакъ ичюн джаяв 3 км ёл кетмек керек эди, битлер акъта, ачлыкъ акъта, хорлангъанымыз, джанымыз агъыргъаны акъта…


Озьбекистанда койдешлер, Къырым партизанлары иле корюше эдик, олар эписи менден буюк эдилер, мен яш эдим.  О йыллары Къырым, Ватан акъта бир сёз биле айтмакъ ясакъ эди, биз атта бир койден башкъа койге барып оламай эди, ясакъ эди. Къартча партизанлар манъа айта эдилер: «Сен яшсынъ, сен, бельки, Къырымны корерсинъ, бельки эр шей денъишер!». Хасталангъанлар манъа озь весикъаларыны берип, ич олмадым кягъытлар ана-топракъкъа. Ватангъа къайтар, деп, умют беслей эдилер. Бельки, олар келеджек несиллерге керек олур, деп, тюшюне эдилер.  Бойлелернинъ бириси — Муртазаев Рамазан Гафарович, штабымызнынъ командири, биз оннен чокъ субетлештик.

Анда, сюргюнлик девиринде Зекие къартана омюр аркъардашыны расткетире – бу Адабашев Велиша Джаферович ола. «Акъайым да дженкте олды, Румынияны, Венгрияны азат этти, биринджи дередже дженк сакъаты эди», – дей, гъурурнен къартана.
Бу къорантада еди бала догъды, оларнынъ ана-бабасы эписи эвлядларына яхшы тербие ве тасиль бердилер. Къоранта башы 1999 сене вефат этти, омюрининъ сонъки беш йылыны козьлери корь ве тёшектен турмай эди. Шимди Зекие къартананынъ 20 торуны бар (якъында 21-джисини беклейлер) ве 21 торундан торун.


Къырымгъа авдет олунгъан сонъ берабер хызмет эткенлерни расткетирдим, ве бу энъ хош корюшувлер эди. Мария Семеновна акъта тариф этмеге истейим, о мени яралангъанымда къуртаргъан эди. О мени тек къызлыгъымда биле эди. Бир кере орманда штабымызнынъ мудирини, Кадыев Александр Устиновични расткетирдим. О вакъытлары бу адам Мелитопольде яшай эди. О баягъы яшлы эди, 1918 сененинъ баласы. Бу бекленильмеген корюшув майыснынъ 2-синде олды (адетиндже бу куню Къырым партизанлары Ангъара богъазында корюшелер – муаррир). Мен онъа чокъ вакъыт бакътым, сонъ  якъын кельдим ве бойле субет олды:

Зекие Адабашева - партизан арекетининъ ветераны

– Александр Устинович, сизми? Сиз – 18-нджи отряднынъ штаб мудири?

– Ойле, меним. Я кимнен лаф этем?

– Акъылынъыздамы, сиз мени тетя Мариянен таныштыргъан эдинъиз?

– Тохтаса, я сен кимсинъ? Ойле шей олгъан эди!

– Сагъмы о?

– Сагъ, Аллагъа шукюр.

Мен оны тапмакъ ичюн, ёл косьтермеге риджа эттим. Ёл бою о, бу сонъки кере ормангъа кельгеним, деди – энди агъыр юре эди, эки таякънен… Биз Мария Семеновнанынъ къапусыны къакъкъанда, о: «Ким бар анда?» деп, сорады. Бунъа Александр Устинович озюни такъдим этти ве: «Мен бир озюм дегилим. Мен санъа мусафир кетирдим» деп, къошты. О, мени бирден таныды ве: «Зекие! Мен сени о къадар сыкъ анъам!» деп, бойнума сарылды.

Омюринъде бойле дакъкъалар яшамагъа, гъалебе къазанмагъа ве атта багъышламагъа кучь берелер.


Зекие Адабашева 2015 сене Улу Ватан дженкининъ 70-йыллыгъына багъышлангъан арбий парадкъа давет этильген дёрт Къырым партизаны сырасында олды. О, байрамны Къызыл мейдан минберлеринден козетти. Ветеранлар арасында о екяне къырымтатары эди.

Эр шей пек яхшы тешкиль этильген эди, бизге о къадар дикъкъат айырылды, о къадар багъшыш, о къадар дюльбер сёзлер. Халкъымызнынъ башына не къадар хорлукълар тюшкенини анълагъанлары хош келе. Биз даяндыкъ, ишанчымызны ве менлигимизни сакълап къалдыкъ, Ватанымызны къорчалап олдыкъ! Шимди исе бизге яш несиль тарафындан тек дикъкъат керек. Буны унутмакъ мумкюн дегиль!