«Келинъиз бераберликте аскернинъ такъдири акъта онынъ тувгъанларына хабер еткизейик!» Ичтимаий агъларда къыскъа пост. Немсе тильде персональ картанынъ копиясы. Фотосуреттен яш эркек бакъа. Къырымтатар. Ресуль Белялов. 1921 сене Къырым АССР-де догъды. 1944 сене Люфтваффе «Наутси» арбий эсирлер лагеринде вефат этти. Шимди бу Мурманск виляетининъ территориясы.

Тамам шу акъшам къырым сакини Эрнест Кешфи Facebook шеритини бакъа ве бир де бир достынынъ неширинде таныш фотоларны ве къартбабасындан чокъ керек эшиткен адларны коре. Къартбабасы энди 90 яшында, онынъ ады Нури Билялов ве о бутюн омюр тувгъан Биюк-Къаралез коюнден джебеге кеткен ве къайтмагъан уйкен агъасындан хабер беклей.

Даа эки куньден сонъ «Россия для всех» муааририетине  Эрнестнинъ телефон номерасы тюше. Ве биз Ресуль Беляловнинъ сойлары иле эляк олгъан Къырым сакини акъта хатыраны гъайрыдан тиклемеге ве эбедийлештирмеге ярдым эткенлерни араштырып башлаймыз.

«Фоторесимни корип, тилимиз тутулып къалды»

Кольский адлы ярымадада «Наутси» лагери акъта аз айтыла ве языла. Онынъ ичюн къырымтатарлар бу ерде якъын адамны къырырмакъ  акъта тюшюнмедилер. Чюнки дженюбий ярымада къайда, Заполярье орманлары – къайда. Амма яш Ресуль Харьковдан сонъ тамам бу ерге тюшкен. 1942 сене шимальдеки дженк позициоон тюс ташып башлады ве Люфтваффе аэродромы къуруджылыгъы ичюн  арбий эсирлер етишмей эди. Немселер Украинада эсирликке алынгъан совет аскерлерни мында ёлламакъ акъта къарар алдылар. Бойлеликнен, Белялов о заман даа фин  территориясы олгъан ерге тюшти.

© Из семейного архива Э. Кешфи
Ресуль Беляловнынъ сакъланып къалгъан екяне фоторесими

Заполярьеде тынч вакътта биле яшайыш енгиль дегиль. Чокъ эсир яшайыш ичюн келишмеген шараитлер себебинден эляк ола эдилер. Биринджи вакъытларда оларда атта къызынмакъ ичюн бараклар ёкъ эди. 2009 сене араштырыджылар экспедиция кечирип, 309 эляк олгъанларнынъ джеседлерини таптылар. Кене шу сене оларны «Долина Славы» адлы арбий мемориалда гъайрыдан дефн эттилер. Аилелер араштырувы боюнджа иш шимдигедже девам эте. Бойле этип Беляловнынъ картасы башта Къырым араштырыджыларына келе, олар исе оны Къырым мусульманларынынъ диний идаресине теслим этип, даркъатмагъа риджа этелер. Муфтият саифесине язылгъанлар первасыз къалмайып, онлардже неширлер ерлештирелер.

«Огълум телефон ачып, интернетте пост корьгени акъта тариф эткенде, биз эм шаштыкъ, эм къувандыкъ, амма бираз шубелендик. Амма о картотекадан фото ёллагъандан сонъ, тилимиз тутулып къалды. Бу о олгъаныны бирден анъладыкъ, чюнки меним бабама пек ошай, — деп, яза Левае— Ресульнинъ джиени ве Эрнестнинъ анасы  ичтимаий агъларда.  — Биз къызымнен бутюн гедже агъладыкъ, бойле яш йигит бу къадар зорлукълардан кечкенини тасавур этип, къасеветлендик, бойле такъдир».

Шифровкалар – джеплердеки ташчыкъларда

Эрнест Кешфи къартбабасынынъ гъайып олгъан агъасы акъта бир къач керелер бир шей бильмеге тырышкъаны акъта хатырлай.

«Ордуда хызметтен эвель о, колхозда механизатор олып чалышты. 1941 сенеси совет ордусы сыраларына чагъырылды, тахминлерге коре, Акърусие территориясында (Лехистаннынъ девлер сынъырында) танк машнасында хызмет этти. 1942 сене Харьков шеэринден сонъки мектюп кельди. Артиллерия ордусына кечирильгени акъта язгъан эди»,  — деп, тариф эте Эрнест Нури къартбабасындан эшиткен ве бильген малюматны.

© Из семейного архива Э. Кешфи
Эрнест Кешфи къартбабасы Нури Билялов иле

«О заманлары Мангуп къалесининъ этегинде ерлешкен койде яшагъанлары акъта тариф эте эди къартбабам  (Къырымнынъ Багъчасарай районында орта асырлыкъ шеэр-къале – муаррир). Къорантада докъуз бала догъды, амма тек учь огълан сагъ къалдылар: Ресуль, Шевкъи ве Нури. Ресульни ордугъа чагъырдылар, мен бильгениме коре, дженктен бир-эки ай эвельси.  Оларнынъ бабасы – меним къартдедем Бекиров Белял – тап Биринджи джиан дженки девиринде дженклешкен эди, эсирликке тюшти, къачты. Языкъ ки, мен атта онынъ догъгъан сенесини бильмейим. Бир эвляды анда тюшкенде, о пек къасеветленди. Озю военкоматкъа барып, «мени алынъыз, огълумы исе къайтарынъыз» деп, ялварды. Эльбетте, бу мумкюн дегиль эди. Къартдедем де дженкке кетти ве о да 42-нджи сене Керич янларында бельгисиз гъайып олды», — деп, хатырлай Эрнест.

© Из семейного архива Э. Кешфи
Белял Бекиров да 1942 сенеси гъайып олды

Онынъ сёзлерине коре, къоранта бутюн омюр эм де бабасыны араштырды. Кендже Нури огълу эки иш аркъардашыны тапкъан, оларнынъ бириси «мен шахсен озюм эляк олгъан Бекиров Белялнынъ козьлерини къапаттым» деген, экинджиси исе – о, аксине, сагъ къалгъан ве Таманьгъа кечирильгени акъта айткъан. Сонъра араштырувларны онынъ торуны девам эткен, амма шимдигедже ич бир нетидже олмагъан.

© Из семейного архива Э. Кешфи
Нури Билялов яшлыкъта (онъдан)

«Къартбабам озю хызмет этмеген, амма партизанларгъа ярдым эткен. Оларгъа аш-сув, отьмек, сют ве анам Анифе берген башкъа шейлерни ташыгъаны акъта тариф эте эди. Бундан гъайры, олар ичюн керекли малюмат топлай эди. О вакъытлары  орталыкъ немселер иле толу эди. Къатбабам бойле япа экен: чыгъырны яйлягъа отлатмагъа чыкъара ве андан немсе техникасыны козете. Къушларны сапаннен ата экен. Сапан ичюн ташчыкълар керек. Ве о бу ташчыкъларны техниканынъ сайысына коре топлап, джеблерине сакълай экен. Сол джебине – не къадар танк олгъанына коре, онъ джебине исе – окълар сайысы къадар. Сонъ партизанларгъа бу малюматны айта экен», — деп, пайлаша торун.

Беш къыз ве даа бир Ресуль

Сонъра сюргюнлик. Араштырув даа зияде агъырлашты. Башкъа къоранталарда да вазиет айны бойле эди. Олар Ватандан узакъкъа тюштилер. Весикъаларда да эр шей къарышты.

«Къартбабамнынъ агъасына, мен анълагъаныма коре, къорантада Ресул дей эдилер – йымшакълыкъ ишарети ёкъ эди. Амма немселерде о Ресуль олды. Къартдедемнинъ ады  Белял эди, эки баланы Биляловлар деп язгъанлар, Орта Асияда исе олар даа Билоловлар олып чыкъкъанлар. Эм де 56-нджы сенегедже спецпоселениеде весикъасыз яшадылар.  Архивлерде насыл араштырмакъ мумкюн? Къоранта – ана ве онынъ эки огълу – Наманган виялетининъ  Джумашуй деген ерине тюшти. Олар баракларда яшадылар, колхозда чалыштылар. Атта бир койден башкъа койге бармакънынъ чареси ёкъ эди. Сонъ тек 86-джы сене къайттылар. Авдет вакъытында Ресуль язгъан мектюплер ве весикъалар джоюлды», — деп, хатырлай Эрнест.

Къырымтатарларнынъ эксериети  ярымадагъа кельгенде озь эвини тапмагъа я да ич олмадым шу койде яшамагъа умют эте эдилер. Нури Билялов тувгъан диварларыны тапып оламады. О, Ай-Петри дагъларынынъ этегинде ерлешкен Кичик Озенбаш коюнде ерлешмеге къарар алды. Бу ерге алып кельген ёл о къадар ярамай эди ки, бу ерге шейлернен толу контейнер кетирмекнинъ чареси олмады. Торун айткъанына коре, онынъ ичюн къартбаба шейлерини Къырымнынъ Къурман районындаки Некрасово коюнде яшагъан сой-акърабасынынъ эвинде къалдырды. Сонъра исе бутюнлей о койге кочьти, шимди де анда яшай.

© Из семейного архива Э. Кешфи
Нури Билялов къорантасы иле

«Къартбабам 90 яшында, амма о пек фааль инсан, эр вакъыт арекетте, –  дей торун. Шимди о джамиде имамнынъ ярдымджысы ола. Онынъ ичюн эр кунь бир де бир иши, корюшувлери бар. Бир кимсе вефат этсе, я да эвленсе – койде эписи къуванчлы я да кедерли вакъиалар Нури Биляловнынъ иштираги иле кече. Меракълысы шунда ки, о, бутюн омюр бабасыны ве агъасыны араштырды, онынъ ичюн огълан догъгъаныны истеди. Бу аслында бизим эркеклер ичюн пек эмиетли. Ве къартбабамда, тасавур этип оласызмы,  беш къыз догъды. Онынъ ичюн онынъ  Шевкъи агъасында торуны догъулгъанда, о, балагъа Ресуль адыны къоймакъны талап этти. Атта къавгъа чыкъты. Чюнки айталар ки, гъайып олгъанларнынъ адыны къомакъ мумкюн дегиль. Амма о пек истеди, ве бойлеликнен аилемизде даа бир  Ресуль Билялов пейда олды», — деп, пайлаша Эрнест.

Онынъ сёзлерине коре, къартбабам агъасынынъ такъдири акъкъында бир шей бильгенде, онынъ джеседини гъайрыдан дефн этмеге риджа этти: «О тувгъан ерге – Къырым топрагъына къайткъаныны истей».

«Россия для всех» порталынынъ муарририети Мурманск шеэриндеки гъалебе волонтёрлары болюги, ерли мемуриет, араштырыджылар ве къоранта иле фааль иш алып бара. Нури къартбабанынъ арзусы омюрге кечирилир ве о дешетли дженкте эляк олгъан агъасы эвге къайтарыладжагъына умют этемиз.