Халкъ арасында бу татар алий окъув юрты дейлер. Университетте бу анъламны бегенмейлер. Бу ерде «полиэтник» сёзю къулланыла. Эгер де «толерантлыкъ» акъта эшитселер,бу сёзнинъ манасында олгъан инджеликлер акъта башлап тариф этерлер. Аятларда «привет» ве «селям» мусавий шекильде эшитиле, эм де селямлашув ве оны сеслендирген адамнынъ миллет менсюплиги чешит ола биле. Миллий алямет иле окъув джерьяны да багълы дегиль. Студентлер ве хадимлер арасында не къадар къырымтатарлар къач инсан олгъаныны, рус ве украинлер къач олгъанлары, эрменилер, булгъарлар ве урумлар къач олгъанларыны – бир кимсе саймай. Конкурс гъалиплерини, грантлар саиплерини, илим докторларыны ве намзетлерини, спорт усталарыны саялар. Окъув планында олгъан фенлерден бириси бу ерде – сантырач. Дикъкъаткъа ляйыкъ ерлерден бири исе – оладжакъ Нобель лауреатынынъ бюсти ичюн постамент. Шимдилик бош.

Тамам 25 йыл эвельси Къырым муэндислик-педагогика университет сюргюнликтен къайткъан къырымтатарларнынъ ихтияджларыны назардан тутаракъ яратылды. Оны девлет дегиль де, бир такъым фикирдешлер яраттылар, эм де оларнынъ кучьлю лидери бар эди. Муэссисе итибарлы девлет алий окъув юрты олгъандже эписи инкишаф басамакъларыны кечти. Къырым Русие иле бирлешкен сонъ тек бу окъув юрт Къырым федераль университетнинъ структурасына кирмеди.

© РИА Новости, А. Креминский
Къырым муэндислик-педагогика университет

«Бу 25 йыл девамында биз иле багълы миллетлерара зыддиет акъта эшиттинъизми? Я да башкъа бир къавгъа акъта?» ‒ деп, сорай КъМПУ темель къоювджысы, биринджи ректор, бугунь исе – онынъ шерефли президенти Февзи Якубов. Ве «Россия для всех» порталынынъ мухбири менфий джевам бере: «Ёкъ!». СССР дагъылгъан сонъ бу ерде эр вакъыт яшагъан къырымлылар бунынъ эмиети не къадар буюк олгъаныны анълайлар. Репатриантлар ичюн университет насыл яратылгъаны акъта, о халкълар достлугъы акъта совет гъаесини неге чевиргени акъта ве халкъара санкциялар иле курешювде о насыл ярдым этеджеги акъта – биз КЪМПУ темель къоювджыларыны сораштырдыкъ. 

Из къалдырмагъа истедик

Умер Абдулгазис учь несильден ибарет олгъан къорантаны 1994 сене Къырымгъа алып кельди. Бухара муэндислик-технологик институтынынъ кафедра мудири о вакъыт Акъмесджитте олгъан эписи алий окъув юртларгъа мураджаат этти, амма оны бир кимсе ишке алмады. Мескен сатын алмагъа ве пара къазанмагъа имкян ёкъ эди.

«Ве бир кунь ола, къайнатам манъа газетте Къырым девлет муэндислик-педагогика институты акъта илян косьтере. О, тап о вакъыт бойле адлана эди. Бакъам, мен эки окъув юрты базасында тешкиль этильген институттан 200 метрлик месафеде яшайым. Якубов акъта тап Бухарада Ташкент университети иле чалышкъанда эшиткен эдим. О, анда парторг эди, бу исе ректордан да муим вазифе эди», ‒ деп, хатырлай Умер Абдуллаевич.

© РИА Новости, С. Мальгавко
КъМПУ-де "Крымский вальс" адлы конкурс фестиваль

Янъы ишке Абдулгазис гъайрет иле янашты, эм де бу ал ильк сенелерде пек керекли эди.  Университетни яраттылар, амма онынъ ичюн одалар ёкъ эди. Биринджи оджалар ве студентлер шеэрде аудитория араштырып юре эдилер.

«Кимериде атта актлар салонынынъ чешит кошелеринде чешит фендлер боюнджа дерслер алып барыла эди. Амма о вакъыт буны кедер эткен ал, деп, саймай эдилер. Мен атта студентлерге мураджаат эте эдим, бельки,  бир кимсе ишлеген ерде бош одалар бар. Баширов Эрнан кельди – энди тарихий шахыс – ве айтты ки, бизге айдавджылар мектебинде бир ода бере билелер. Бу пек яхшы олы, чюнки анда косьтериджи мальземелер бар эди. Башкъа бинада шараит ойле эди ки, оданынъ ичинде дивардан ягъанакъ сувлары акъа эди», ‒ деп, тариф эте автомобиль накълиети кафедрасынынъ шимдики мудири.

О девирнинъ ильк студетлери арасында шимдики илим докторлары бар, амма бугунь де бугунь эм окъугъанларнынъ, эм укъуткъанларнынъ мантыгъыны анъламакъ къыйын. Алий окъув юртнынъ атта озь аудиториялары олмагъан сонъ, онынъ иле омюринъи багъламакъ олурмы? Умер Абдуллаевичнинъ фикирине коре, якъында Ватангъа авдет олунгъан къырымтатары ичюн, яни онынъ ичюн,  бойле къарар алгъаны анълайышлы. Автомобилист-алим, о тап Бухарада эски ГАЗ-24 арабасыны сатын алды ве озь къолларынен оны мутешем машнагъа чевирди. Оны сыкъ алда муим инсанларны къаршыламагъа ве бир ерлерге алып бармагъа риджа эте эдилер:

«О вакъыт мен яшайышнынъ, къонушувнынъ дигер севиесини корьдим. Ве мен корем ки, озьбек озь мусафирлерни Озьбекистанда къаршылай. Мен исе озь топрагъымда буны япып оламайым. Бабам 1946 сене джебеден къайтты, анда агъамы джойды. Къайнатам бу ерден  кетти ве 1948 сене Порт-Артурдан  къайтты. Биревлер ичюн Къырым топрагъы – бу денъиз гузеллиги, башкъалар ичюн  — эйи кой ходжалыкъ ерлери. Мен ичюн исе бу энъ-эвеля меним эдждатларымнынъ тюсю. Меним къартбабам, меним бабам, къартаналарым, анам – бир кимсе бойле из къалдырмады. Онынъ ичюн мен Къырымгъа къайтмагъа ве бу ерде озь изими къалдырмагъа истедим, меним иле гъурурлансынлар, деп».

Биринджи интеллектуаль кезинти

О вакъыт энди КъМПУ биринджи ректоры энди озю къазангъан изини къалдырды. Бу юкарыда анъылгъан буюк Ташкент девлет университетининъ парторгы Февзи Якубов. Теджрибели тешкилятчы, ярымадагъа кочип башлагъан къырымтатарларнен къонушып башлай. Озь къорантасы иле кочьмеге ниет эте ве анълай, тувгъан ерде меселе пейда ола биле.

© Пресс-служба правительства Республики Крым
КъМПУ-нинъ президенти Февзи Якубов ве Къырымнынъ ёлбашчысы Сергей Аксёнов

«Мен халкътан эшиттим ки, топракъ ве квартиралар берильмей, оларны бир кимсе къаршыламай. Ве буннен бирге 1989 сене ноябрьнинъ 14-ден СССР Юкъары шурасынынъ декларациясы бар эди, анда сюргюнлик къанунсыз олгъаны таныла эди.  Мен бу ерге учып кельдим, инсанларнен къонуштым ве анъладым ки, бунъа бутюн интеллектуаль къуветни къошмакъ керек. Акс алда къан тёкюле биле. Келинъиз биз Къырым алимлерининъ иштираги иле позитив конференция кечиреик! Бойле этип биз регион реберлерине мураджаат этмеге истедик.

1991 сене кечирильген конференцияны о вакъыт Къырымгъа ильк интеллектуаль кезинти, деп, адладылар», ‒ хатырлай Февзи Якубович.

Конференциянынъ 700 иштиракчиси арасында тахминен 250 къырымтатарлар эди. Русие ве Украинадан достлар, алимлернинъ къол тутувыны корип, Якубов энди алий окъув юрт яратмакъ гъаеси иле даа юксек кабинетлерге мураджаат этип башлады. О заманлары окъув муэссиселер фааль шекильде къапала эди, хадимлерге айлыкълар берильмей эди. Бойле вазиетте, эльбетте,  янъы иш башламакъ агъыр эди. Биринджи ректор хатырлагъан киби, Бориса Патоннынъ дестеги муим роль ойнады. Бу инсан о вакъыт Украина илимлер Академиясынынъ ёлбашчысы эди ве Якубовны шахсен биле эди. Нетиджеде 1993 сене Къырым назирлер шурасынынъ къарары иле  Муэндислик-педагогика институт яратылгъан эди. Амма не одалар, не донатма о вакъыт ёкъ эди. Достане алий юртлар ве тешкилятлар ярдым этти, озь одаларыны берди. Якубов исе Мудафаа назирлигине керек олмагъан арбий-политехник окъув юртнынъ бинасыны эследи. 

«Мен Киевге етип бардым ве Кучма (1994 — 2005 сенелери – муаррир) къабул этмеси ичюн чапкъалап башладым. Студентлер ятакъханесинде яшадым, парам ёкъ эди. О вакъыт телефонлар ёкъ эди, мен вахтершаларгъа риджа эте эдим, эгер манъа телефон ачсалар, чагърынъыз, деп. Ниает, телефон ачтылар. Леонид Данилович мени бирден анълады,  Лазаренкогъа (1996-1997 сенелерде Украинанынъ премьер-назири – муаррир) телефон ачты. Мен украин тилини бильмей эдим, амма оларнынъ лафындан Лазаренко къаршы олгъаныны анъладым. Кучма айтты: бар, о санъа имза къояр», ‒ деп, хатырлай Якубов.

Эр ким – къабилитлерине коре

Бойле этип КъМПУ Субхи сокъагъында прописка этильди, шимди де анда ерлеше. Энди иш кадрлар иле багълы эди. Бутюн сабыкъ Совет бирлиги боюнджа къырымтатарлардан истидатлы алимлер араштырылды. Олар кафедраларны яраттылар, алий окъув юртнынъ интеллектуаль мундериджесини шекиллендирдилер. Бойледже, 1990-нджы сенелери боёле ёнелишлер бельгиленди: мектептен алдын ве башлангъыч педагогика, филология, муэндислик-педагогика ве муасебе, яни бухгалтер эсабы. Кафедраларны ярата бильген инсанлар тапылса, олар ачыла эди. Бойле этип, Умер Абдулгазис тез анълай, тек муэндис зенаатыны ачмакъ догъру дегиль. Эм де онынъ теджрибеси бар эди, о муэндислик ве педагогика зенаатларыны  бирлештирди.

© РИА Новости, М. Ветров
КъМПУ-да "Тотальный диктант" адлы акция

Раит Абдуллаев озь зенааты боюнджа 56-яшлы стажы иле макътана биле. Бугунь о, муасебеджи эсабы, анализ ве аудит кафедрасынынъ мудири. Кафедраны озю яраткъан эди. 1993 сене о, Якубов иле корюшти ве КъМПУ чалышып башлады, амма Акъмесджитке тек бир-къач йылдан сонъ бутюнлей кочьти.

Раит Алядиновичнинъ такъдири пек меракълы. Бабасы джебеде эляк олды, анасы сюргюнликтен сонъ биринджи сенеси вефат этти. Атта рус тилини бильмеген огъланчыкъны бала эвине къойдылар. Истидатлы баланы оксюзлер эвининъ мудири ве онынъ сой-соплары бегенелер ве бала этип алалар. Бойле этип о, Совет Бирлиги къараманы Самиг Абдуллаевнинъ эвине тюше. Тезден бу инсан Озьбекистан рессамлар бирлигининъ ёлбашчысы ола. Раит мувафакъиетлер иле мектепни битире, сонъра кой ходжалыкъ институты. 32 яшында озьбек къорантасында тербие корьген къырымтатары намзетлик диссертациясыны къорчалай. О сенелери бу пек эрте эди. Абдуллаев ичюн шимди де ильмий иш биринджи ерде.

«Биринджи сененинъ мезунларындан бири икътисадий илимлер докторы олды ве шимди де бизде чалыша. Меним реберлигимде 30-дан зияде илим докторы ве намзети къорчаланды», ‒ тариф эте Раит Алядинович. Онынъ ичюн илим – эсас шейдир. Эсас илим исе – икътисадиет. Озь буюк яшында огюнде джиддий макъсадлар къоя:

«Бугунь региональ икътисадиетни шекиллендирмек пек муим. Шимди биз президент майыс айында чыкъаргъан къарарлар къойгъан вазифелер иле чалышамыз. Биз икътисадиетни инкишаф этмек керекмиз, икътисадий осювге къол тутмакъ ве оны тезлештирмек керекмиз. Ве бунъа генчлеримизни, студентлерни джельп этмек керекмиз».

Муим ёнелишлер – тарих ве филология – КъМПУ темели къоюлгъандан берли анда чалышкъан Исмаил Керимов иле яратылды. Онынъ ёлбашчысы тамам Исмаил оджа Керимов. 1968 сене Ташкентте Низами адына университетинде о къырымтатар тили ве эдебияты ёнелишини яраткъан эди. Керимов Къырымгъа кочькен вакъыт, башта Къырым Федераль университетинда чалышып башлай. Анда Ташкенттеки кадрлардан къырымтатар тили ве эдебияты кафедрасыны тизди.

«Февзи Якубович мени давет эткенде, КъФУ Озьбекистандан кетирильген кадрларны къалдырынъыз, деп, риджа эттилер. Онынъ  ичюн мен бу ерде гедже-куньдюз чалышып, янъы команда тизип  башладым», ‒ деп, хатырлай Керимов.

2015 сене къырымтатар филологиясы, Къырым этнослары тарихы ве медениетининъ Ильмий-тедкъикъий институтыны  яраттылар. Бундан гъайры, алий окъув юрты Къырым мектеплеринде тувгъан тиль огретилюви ичюн пек керекли олгъан оджаларны азырлай.

«Меджлис зыддиет талап эте эди»

Яш акъыллар шекиллендирип, джемааткъа тесир этмек – бу алий окъув юртны яраткъанларнынъ энъ буюк гъаесидир. Ве халкъымызгъа тамам Озьбекистандаки яшайыш  буюк тесир этти.

«Мен Ташкентте комсомол теджрибесини эльде эттим, анда эр шейни яшлар япа эдилер. Яшлар шеэр къура, ер къаза, вазифелер ала ве оларны беджере эди. Ве бу иш бераберликте беджериле эди, миллет менсюплиги де муим дегиль эди! Я Озьбекистангъа о къадар истидатлы кадрлар келе эди! Къырымда яшларгъа чокъча ишанмакъ керек», ‒ деп, фикир эте Якубов.

© Пресс-служба КИПУ
КъМПУ-да къурулаяткъан полиэтник меркезнинъ лейхасы

О – къырымтатар, илимлер докторы, Совет Бирлигинде карьера тизген  ве Озьбекистанда нам къазангъан илим эрбабы – «Возрождение» адлы монументни  акъылына къойды ве амельге кечирди. Бу сюргюнликте ве Ватангъа къайткъан сонъ къырымтатарларгъа къол туткъан халкъларгъа миннетдарлыкъ олды. Бу комплекс себебинден озь вакъытында Меджлис* чокътан-чокъ идеологик такбихлерини сеслендирди. Амма зиялылар, оджалар ве студентлер ичюн бу бойле бир хатырлавдыр: къурбанлар комплекслерини, тарихий джан агъыртыларны енъмек керек ве миллетнинъ келеджегини къайгъырмакъ керек, Къырымнынъ эписи сакинлери  ве девлет арасында мусбет мунасебетлер тизмели.

«Амма меджлис* къавгъа-шамата, зыддиет олмасыны истеди. Мен даа оларнен бу меселени чезе эдим*, ‒ хатырлай Якубов. ‒ Мустафа (Мустафа Джемилев – меджлиснинъ лидери * ‒ муаррир) мени эр вакъыт «прорусский» деп, адлай эди. Мен онъа айта эдим: "Я сен диссидент олгъанда, сени рус адамлары чыкъыргъан эдилер". "Ёкъ, Русие – бу бизим душманларымыз", ‒ дей о манъа. Мустафа ич те анъламай эди, не ичюн биз башкъа миллет студентлерни окъумагъа къабул этемиз. О тек къырымтатарлар окъумасыны истей эди. Амма биз бунъа башындан къаршы эдик. Биз миллий алямет боюнджа больмеймиз. О – етекчи спортчы, о – етекчи сантыраччы. Амма олар руслармы, эрменилерми я да татарлармы – биз бунъа бакъмаймыз. Дин иле де тамам бойле. Бизде православлар ислям дининен танышалар, оны урьмет этелер. Мени озюми анам, кичкене олгъанымда Пасха байрамына темиз урбаларгъа кийдирип, рус балалар иле къошып йибере эди, тек хачланма дей эди.

Боялангъан йымырталарны  иле ашай эдим. Бизим къартларымыз исе мусульман байрамларда рус балачыкъларына зияфетлер даркъата эдилер. Биз Акъмечит районында яшай эдик. Булар эписи бизим адетлеримиз. Эр кес бир-бирини бильмек ве урьмет этмек керек».

Студентлер ичюн «Артек»

Даа 2000-нджи сенелернинъ башында Февзи Якубович полиэтник меркез къуруджылыгъы акъта тюшюнип башлады. Студентлер бу ерде яшамакъ (КъМПУ ятакъханеси шимди де ёкъ), къонушмакъ, иджат ве спорт иле огърашмакъ, бераберликте лейхалар яратмакъ кереклер. Украина ве Туркие реберлигине мураджаат эткен эдик, бу гъае иле он йыл  эвельси башлап чапкъаладыкъ. Къырым Русие  иле бирлешкен сонъ меркезнинъ къуруджылыгъына Федераль макъсадлы программа черчивесинде пара айырылды. Энди 2016 сене капсула комюльди.

«Биринджи невбер 2019 сененинъ сонъунда тапшырыла. Бу студентлер ичюн 750 ер. Бу бизге не бере? Энъ-эвеля узакъ районлардан ве койлерден кельген студентлерни ерлештирермек, эм де четэль студентлерни джельп этмек имкянлары пейда олур. Бу яшлар ичюн полиэтник медениет меркезидир. Къырым истидатлы балалар ичюн магнит олмакъ керек. Олар бу ерде топлашмакъ, берабер гъаелер яратмакъ ве дюньяны даа гузельдже этмек кереклер», ‒ деп, фикир эте шимдики ректор Чингиз Якубов – Февзи Якубовичнинъ огълу.

© А. Тополева
КъМПУ-нынъ ректоры Чингиз Якубов

Бабасынынъ гъаелерини Чингиз Февзиевич девирге коре къуллана:

«Умют этем ки, акъыл енъер ве санкцияларнынъ сонъу келир. Биз бу акъылсызлыкъны енъмеге ярдым эткен мейдан олурмыз. Башкъа мемлекетлерден яшлар, истесе АКъШ олсун, кельсинлер ве бизде насыл дегерликлер олгъаныны корьсинлер. Мен бу ер студентлер ичюн «Артек» олгъаныны истер эдим. Чешит мемлекетлернинъ генчлери берабер арзу этер, ильмий лейхалар узеринде чалышмакъ, бизим умумий келеджегимизни планлаштырмакъ иле огърашар. Ве бу кучь санкцияларгъа къаршылыкъ косьтермеге ярдым этеджек».

Къырым муэндислик-педагогика университети 1993 сене яратылгъан эди. Бугунь беш факультетте 82 ёнелиш боюнджа 6 бинъден зияде студент тасиль ала. Университетнинъ тесисчиси Къырым Джумхуриети ола. Ачылгъандан берли 25 йыл девамында 22 бинъге якъын мутехассыс азырлады. 1994-2018 сенелерде университет оджалары 22 докторлыкъ ве 186 намзетлик диссертацияны къарчаладылар.

* — Русиеде ясакъ этильген тешкилят