2018 сене июньнинъ  26 куню Русие алимлер академиясынынъ (РАН) Русие тарих институтында (ИРИ) эки томлыкъ буюк академик лейхасы такъдим этильди. Онынъ узеринде институтнынъ ве Русие тарихий джемиетининъ  (РИО) алимлери чалыштылар. Бу лейха ярымадада эвеллери ве шимди яшагъан халкъларгъа, шу джумледен къырымтатарларгъа янъыджа бакъмагъа имкян бере. 

Русие тарих институтында китапнынъ такъдимнамесинде чыкъышта булунгъанлар къайд эттилер ки, бу бераберликте беджерильген ишни якъындаки тикленильген ве ачылгъан Къырым копюринен тенъештирмек мумкюн. О, ярымаданы ве къытаны бирлештирди.

Эки томлыкъ китап чокъ болюктен ибарет, анда къадимий заманлардан 2014 сененинъ бааринедже – биз яхшы хатырлагъан Къырым Русие теркибине къайтарылувындан берли юзь берген адисе-вакъиалар такъдим этиле. Тарихтан гъайры окъуйыджыгъа тафсилятлы медениетшынас малюматы, эм де девирге коре яшайышнынъ сиясий ве икътисадий, диний ве ичтимаий саалары  бериле. Къырымтатарлар бу неширде, алимлернинъ сёзлерине коре, парлакъ ве объектив шекильде такъдим этильди.

Великая Отечественная война (1941-1945).
Мудафаа назирлиги 1941 сене къырымтатарнынъ джесарети акъкында малюмат тапты

Къайд этемиз ки, китап эм къаралы-беязлы, эм де ренкли чешит иллюстрациялар иле яраштырылгъан. Онынъ ичюн къырымтатарларгъа багъышлангъан фотолар ве ресимлер о къадар яхшы корюне.

Такъдимнаме кетишатында «Россия для всех» порталына китап яратылувында иштирак эткен алимлер мына бойле шейлер акъта тариф эттилер.

Андрей Юрасов «История Крыма» адлы коллектив  монографиянынъ  месуль кятиби, Федераль архив агентлик реберининъ муавини, тарихий илимлер докторы:

— Бу тамам бойле шекильде Къырымгъа багъышлангъан биринджи фундаменталь эсердир. Асылында ярымада тарихынынъ огренилюви ХVIII асырнынъ ортасында башланды, амма, эльбетте, бизим эки томлыкъ китабымыз киби бойле микъяз ве бойле эсер – бу ильк сефер япылгъан шейдир.

- Айтсанъыз, бу девлет лейхасымы?

— Бу вазифе Русие  президенти Владимир Путиннинъ авалеси боюнджа амельге кечирильди. Лейха яратмакъ фикири 2014 сене, Къырым  бааринде  догъды. Ве бизим огюмизге  объектив ильмий фундаменталь тедкъикъат язмакъ вазифе къоюлды. Мен беллесем, муэллифлер, бу исе къыркътан зияде алим, бу вазифени чезип олдылар. Биз Къырым тарихынынъ толу манзарасыны такъдим этик – инсан башлап яшагъанындан (археологлар занына коре, бу бир миллион йыл эвельси олгъан шей) ве 2014-нджи сене баарининъ вакъиаларынадже.

Александр Масленников, археолог, Русие алимлер академиясынынъ археология  институты:

— Бу пек къыскъартылгъан, ильмий, амма окъуйыджыларнынъ кениш даиресине догъуртылгъан тедкъикъат. О, Къырымда шимди эвель ве шимди яшагъан халкъларнынъ янъы саифелерини ача. Меним фикиримдже, къырымтатарлар китапта пек буюк ерни алалар, чюнки бу миллетнинъ бойле буюк медениет ве дин къатламы ярымада тарихында акъикъаттен инджифедир

Китапта къырымтатардар акъта айтсакъ, бу эсерде мезкюр халкънынъ бир къач асырлыкъ яшайышы, меним фикиримдже, пек зенгин ве кениш косьтерильген.  Амма атта бойле, биринджи бакъыштан гигант, эки томлыкъ китапта, текрарлайым, къырымтатарларнынъ бутюн манзарасыны ве зенгинлигини, ярымадада яшагъан миллетлернинъ умумий тарихына къошкъан иссесини косьтермекнинъ чареси ёкъ. Ве олар акъта пек объектив ве хайырхакъ малюмат бериле.

Мен къырымтатарлар арасында яхшы археологларны ве башкъа алимлерни билем. Сёз сырасы, франсыз тилини манъа къырымта тар къадын огретти! Мен къырымтатар мутехсассысларынынъ сайысы арткъаныны пек истер эдим. Онынъ ичюн мен бу миллетке озь Ватаныны, озь тарихыны севмеге ве онынъле гърурланмагъа тилейим.