Къырым Русие иле бирлешкенининъ беш йыллыгъына джумхуриет миллий сиясетте джиддий нетиджелер иле якъынлаша. Январь айында Къырымгъа миллетлер ишлери боюнджа Федераль агентликнинъ башы  Игорь Баринов кельген вакъыт къайд этти ки, Бу ердеки вазиет Русиенинъ дигер регионларындан да яхшыдыр. «Бойледже, къырымлыларнынъ 90% айталар ки, джумхуриетте миллетлерара мунасебетлер пек юксек севиеде, Къырымнынъ 48% сакини айталар ки, сонъки бир къач йыл девамында миллетлерара мунасебетлер эйилешти», — деп, яза Бариновнынъ сёзлерини ФАДН агентлигининъ ичтимаий тедкъикъатлары.

Этник ара муаббетликни ве эр бир халкънынъ миллий-медений менлигини сакъламакъ ве инкишаф эттирмек, Къырым Джумхуриетинде реабилитирленгенлер иле багълы меселелерни чезмек — булар эписи Къырым Джумхуриети миллетлерара мунасебетлер ве сюргюн этильген гражданлар ишлери боюнджа Девлет комитетининъ месулиетлик зонасыдыр. Онынъ ёлбашчысы — Ленур Абдураманов иле — «Россия для всех» порталы корюшти ве юбилей йылынынъ энъ актуаль мевзуларыны музакере этти.

— Ленур Азизович, 2019 сененинъ башында кечкен сененинъ нетиджелери ве келеджекке планлар акъта сёз юрьсетмек догърудыр. Эсас нокъталар насыл?

— Бизим субъектимиз — мемлекетте энъ чокъ миллетлилерден бирисидир. Къырымда 170-тен зияде миллет  яшамакъта. Онынъ ичюн, бу не къадар саде корюнсе де, эсас иришме – бу ярымадада миллетлерара барышыкъны ве муаббетликни сакълап къалувы, эм де эписи халкъларнынъ инкишафы ичюн мусафий шараитлер яратылувыдыр. Булар эписи акимиет ве Къырым ёлбашчысы тарафындан даимий дикъкъат иле темин этиле.

© РИА Новости, А. Мальгавко
2018 сене язда Къырымнынъ Джума джамиси энди янъы корюниште такъдим этильди

Бу ишке Къырым акимиети ве шахсен джумхуриет ёлбашчысы Сергей Аксёнов даимий дикъкъат айыралар. Буны эм де Девлет комитети иле кечирильген ичтимаий тедкъикъатлар, эм де миллий-медений ве джемаат тешкилятларынынъ векиллери тасдыкълайлар. Янъы йылдан бир эки кунь эвельси Сергей Аксёновнынъ реберлигинде миллетлерара ве конфессиялар ара шуранынъ топлашувы олып кечти. Анда эписи миллетлернинъ ишбирлигинде эсас суаллер музакере этильди, нетиджелер чыкъарылды ве 2019 сенеге планлар бельгиленди.
Бу сене миллий-медений ве джемаат тешкилятларнен ишимизни девам этеджемиз, бераберликте медений тедбирлер, байрамлар, хатыра куньлер кечирмеге ниет этемиз.

— Мумкюн олса, келинъиз, «самозахват» деген шейден башлайыкъ. Бу энъ сесли суаллерден биридир, о эм де федераль севиеде белли – бу Акъмесджитте Стрелковая деп, адлангъан массивде наразылыкъ мейданы. Бу ерге буюк къуруджы ширкет келип кирген вакъыт, эр кез территорияны бошатмагъа азыр дегиль эди.

— Наразылыкъ мейданлары, деп адлангъан ерлерде топракъ дамарталары айырылувы суали саде дегиль. Бу меселени чезмек узеринде ишни джумхуриет акимиети биринджи куньлерден берли башлады. Топракъ комиссиясы иле чыкъыш тешкерювлер кечирильди. Нетиджеде  электрон  Реестр тизильди, анда топракъ айырылувында мухтадж олгъан инсанлар кирсетильди.

Здание Государственной Думы РФ
ДД реабилитирленген халкъларны акъаретлерден къорчаламагъа истейлер

Акъмесджитте Стрелковое массиви акъта айтсакъ, бу ерде де меселе аман-аман чезильди демек мумкюн. Мезкюр топракъ массивинде эвельден ерлешкен къанунсыз капиталь иншаатлар боюнджа инвестор къуруджыларнынъ масрафларына коре, тазминатлар айырды. Бойлеликнен, тазминатлар алгъан эписи гражданлар озь истеклери иле ерни бошаталар. Айры алларда индивидуаь шекильде янашувлар тапылды.

Эм де дикъкъатынъызны джельп этмеге истейим, бу массивде «наразылыкъ мейданнынъ» 547 иштиракчисине Сарайлы Къыят, яни Мирное коюнде топракъ дамарталары айырылды. Бу топракълар ресмийлештирилип биткен сонъ, инсанлар шахсий эвлер къуруджылыгъыны башлай билелер.

Судакъ боюнджа вазиет де яхшы чезильди. Бу шеэрни конструктив мисаль оларакъ кетирмек мумкюн. Генераль  планда энди эписи дамарталарны назаргъа алдылар, оларнынъ эр бири боюнджа къарар алынды. Къырымнынъ эписи шеэрлери ве къасабалары шимди генераль планларны къабул эттилер. Энди февраль айында ППТ ве ПЗЗ (территориялар  планировкасы лейхасы ве топракъ къулланувы ве къуруджылыкъ къаиделери — муаррир) ишлеп чыкъарылувы боюнджа ишлер башланаджакъ. Бу гражданларгъа весикъалар бермеге имкян береджек ве эр кес топракъ иле раат огърашаджакъ. Бизде эм Ялта ве онынъ дживарлары бар, анда вазиет бираз агъырджа. Шимди айры нокъталарны огренеджемиз, янашувлар араштыраджамыз. Акъмесджит районы боюнджа, меселя, биз энди къайда топракъ айырыладжагъыны  анъладыкъ. Бу ерде кескин меселелер ёкъ, амма эр шейге вакъыт керек. Бойле буюк меселени бир куньде чезмек мумкюн дегиль, лейха тизмек, къорчаламакъ, ресмийлештирмек ве весикъалар алмакъ керек.

Выступление депутата ГД Руслана Бальбека на форуме ООН в Женеве
Биз бармыз: ООН тешкилятында Къырымда миллетлернинъ акъ-укъукълары акъта тариф эттилер

—  Чокъусы Русие халкълары ичюн кескин суаль – бу ана тилимизде тасиль алув. Ругионлар тиллер акъта янъы къанунны музакере этип, оны не ерде къулланмакъ акъта раатсызлангъан вакъыт, Москвада чокъусылар тааджиплендилер: я Къырым не ичюн индемей, аджеба?

— Бизде бу джеэттен керчектен де эр шей яхшы. Бизим Къырым Джумхуриетимизде учь мусафий тиль чалыша: рус, украин, къырымтатар.

Къырым Джумхуриетинде Русие Федерациясында чешит халкъларнынъ тиллери  сакъланылувы, мусафий шекильде къулланувы ве инкишафы ичюн эписи шараитлер яратылгъан. 

Эгер сайып чыкъсакъ, бизде бир мектеп украин тильде тасиль бере — бу Кефеде № 20. Анда 9 сыныф бар ве 144 талебе окъуй. Бундан гъайры, 27 умумтасиль мектепте 126 сыныф къырымтатар тилинде чалыша. Анда 1834 талебе окъуй. Беш мектепте украин тилинде тасиль берильген секиз сыныф ачылды. Анда105 талебе окъуй. Бундан гъайры, чешит шекильде тувгъан тиллер огренилюви тешкиль этильген: окъув планда айры фен оларакъ, факультатив шекилинде, дерстен тыш. Къырымтатар тилинде — 32,1 бинъ талебе, украин тилинде — 6,1 тыс., эрмени тилинде — 108, булгъар тилинде — 42, юнан тилинде — 382, немсе тилинде — 55.

— Оджалар етишмемезлиги ёкъмы?

— Эбет ёкъ, бизим университетлеримиз кадрларны азырлайлар. Бу саада чалышмагъа азыр олгъан яшлар чокъ, пек чокъ. Мен чешит районларгъа ве шеэрлерге, эм де койлерге сыкъ барам, корем ки, ерли муэссиселерде оджалар ве тербиеджилер — бу оларнынъ мезунларыдыр. Олар шеэрге барып, тасиль алдылар ве тувгъан ерге оджалыкъ этмеге къайттылар. Бу пек яхшы тимсальдир.

— Я буюклер тильни мукеммеллештирелерми? Эсли-башлылар оны яхшы билелер, яшлар мектепте, алий окъув юртларда огренелер. Амма буннен бирге тильни тек турмуш севиесинде бильген къырымтатарлар бар, олар эдебий тильни бир ерде огренмедилер. 

— Джамилер ве Муфтият янында бедава тёгереклер бар. Чокъусы инсанлар оларгъа къатнайлар. Дерслер келишикли вакъытта кечириле, анда эм де диний бильглер бериле. Аман-аман эписи муниципаль тешкилятларда медениет эвлеринде я да эглендже меркезлеринде озь ана тилини огренмеге, мукеммеллештирмеге ве гузельдже бильмеге истегенлер ичюн дерслер кечириле. Къайд этмеге истейим, бойле инсанларнынъ сайысы пек буюк. Бу исе пек муим. 

— Сиз огдеки юбилейлер ве хатыра санлар акъта айткъан эдинъиз. Оларны насыл къайд этеджесиз?

— 2019 сене тимсаль ташыгъан йылдыр. Бу сене къырымлылар Къырым Русие иле бирлешкенининъ беш йыллыгъыны къайд этеджеклер. Комитет бу байрам къайд этилювинде энъ фааль шекильде иштирак этеджек. Эсас байрам мейданларында эписи халкълар ве миллий-медений чешитлик такъдим этиледжек.

Глава Крыма Сергей Аксенов и президент университета Февзи Якубов
КИПУ выделят 250 млн рублей на общежитие и новый корпус

Бу сене эм де реабилитация акъта Президентнинъ эмири имзаланувына багъышлангъан микъязлы тедбирлер кечириледжек. Бу себептен концертлер, тёгерек масалар, конференциялар ве бир сыра дигер тедбирлер тешкиль олунаджакъ. Апрельнинъ 21-не биз эм де Джума Джамини ачмагъа планлаштыргъан эдик, амма эвеллери РФ Девлет Дума мебусы Руслан Бальбек къайд эткени киби, джамининъ ачылув муддетлери бу сененинъ август-сентябрь айларына кечирильди. Бу ички ишлер иле багълы. 

Бундан гъайры, даа бир шейни къайд этмели: майыс айында сюргюнликнинъ 75-йыллыгъына багъышлангъан тедбирлер кечеджек. Олар Багъчасарай районында Сюрень станциясында мемориаль комплекс къурулгъан ерде тешкиль олунаджакъ. Майыснынъ 18-де бу ерде энди музей, кильсе ве джами  ачыладжакъ. Бу объект план боюнджа 2019 сененинъ декабрь айында тапшырыладжакъ. 

— Сюргюнликни башындан кечиргенлерге девлет шимди насыл ярдым эте? Оларнынъ айыры бир статусы бармы?

— Бизде девлет программамыз бар. О, 2015 сене апрельнинъ 9-да тасдыкълангъан эди ве  «Республика Крым — территория межнационального согласия» на 2015 — 2017 годы» деп адландырыла (2018-2020 сенелерге девам эттирильди).

Бу программагъа нисбетен эсас вазифелерден бири реабилитирленген къоранталаргъа мескен сатын алынувы сайыла. Бу сене мезкюр ёнелишке 80 млн. рубле айырылгъаны акъта хатырлатмагъа истейим. Бу парагъа  ташылмагъан мулькиетнинъ 44 объекти сатын алынды: бу эвлер ве квартиралар.

Бундан гъайры, Девлет миллетлерара комитети девлет программа черчивесинде ичтимаий дестек косьтере: бу мекен къурулып битирильмесине догъуртылгъан бир кере берильген мадий ярдым; газ, сув ве электрика иле темин этилювге къошулмакъ ичюн тёлев. Бу сене бу макъсадларгъа 19 млн рубле айырылды.

— Бу эписи сюргюн этильген халкъларнынъ векиллерине берильген ярдыммы?

— Эбет, малие эрмени, булгъар, юнан, итальян, къырымтатар ве немсе миллетлерге менсюп олгъан шахыслыргъа айырыла. Олар сюргюн этильгенлерге, эм де оларнынъ омюр аркъадашларына, балаларына къуруджылыкъ мальземелер сатын алынувына бериле – «къурулаяткъан мескен эвде бир къач одада ички къуруджылыкъ ишлерни битирип, минималь шараит  яратмакъ ичюн». 2015 сенеден башлап, ярдымны энди 326 къоранта эльде этти.

Газ, сув ве электрика иле темин этилювге къошулмакъ ичюн пара мевзусына даир, бу сене 200 бинъ рубле айырылды. Къайд этмеге истейим, бу сене бойле параларны тахминен 14 къоранта эльде этти.

Юкъарыда анъылгъан программа черчивесинде  миллий-медений ве джемаат тешкилятларгъа грант ярдымы айырылувы боюнджа иш алып барыла.  Бу эр бир миллетнинъ тили, медениети, урф-адетлери сакъланылувына ве инкишаф эттирилювине догъуртылгъан лейхалар амельге кечирилюви иле багълыдыр.

Даа бир шей къошмакъ керек, 2018 сене Девлет Дума мебусы Руслан Бальбекнинъ тешеббюси иле реабилитирленген шахысларгъа, эм де оларнынъ тувгъанларына саделештирильген шекильде вакъытынджа яшамагъа изин берген весикъалар эльде этилюви иле багълы къанунгъа денъишмелер кирсетильди. Бу РФ гражданлыгъыны эльде эткенлер ичюн джерьянны баягъы саделештире. Бизим комитетимиз, бундан гъайры ичтимаий дестек чарелери акъта шеадетнаме бере, о, мисаль ичюн, имтиязлы къатнавгъа имкян бере. Бу шимди къулланылгъан эсас имтиязлар.