Эр кес сагълам аят тарзынен авесленген вакъытта инсанлар сыкъ алда асырлар девамында тешкерильген шейлер акъта унуталар. Бу сагълыкъ сакъланылувы, пекитилюви ве къайтарылувы усулларыдыр. «Биз олмагъан ерде яхшы» деген умде боюнджа, адамлар экзотик муджизе-иляджларгъа ишаналар: не къадар пагъалы олса – о къадар яхшы.

Бунъа бакъмадан, эр бир халкънынъ озь кодекси бар, яшлыкъ, дюльберлик ве сагълыкъ сайылгъан емек ве иляджлардыр. Я къырымтатардже сагълам аят тарзы, яни САТ не демектир – бу акъта «Россия для всех» порталынынъ макъалеси.

Чокъча къаве!

Чокъ къаве ичмек сагълыкъ ичюн зарарлы олгъаны акъта къырымтатарлар, эльбетте, эшителер. Амма бу ичимликни буюк микъдарда ичмек, онынъле мусафирлерни къаршыламакъ, ондан эр бир корюшувни ве ишни башламакъ – бу аньанелерни хатырламакътыр. Буннен берабер миллет юрек-дамар хасталыкълардан зиядедже азап чеккенини бир кимсе абайламады. Аксине, къырымтатарлар арасында тендюрист акъсакъаллар ве къартийлер чокъ. Эм де бир-къач фильджан къаведен сонъ акъшам олар юкъулары къачкъанларына шикяет этмейлер.

Бельки, бу алышкъанлыкъдыр, бельки, бу ичимлик башкъадже пишириледир. Уфакъ фильджанлар, тоз дереджесине къадар чекильген кейфиетли къаве данелеринден туркче пиширильген ичимлик. Бунъа къошма татлылыкълар ве мытлакъа сакин, урьметли субет. Къаве иле бир де бир ишлерни беджермек, даваларны чезмек эм де садедже къонушмакънынъ ичкиджилик ве ягълы ашларгъа коре зарары азджадыр, деп тюшюнемиз. 

Тамам шу 80%

Умумен къырымтатарларда инсан не ичкени пек муимдир. Къаве ичмек – бу мерасимдир, эм де сувсамакътан къорчаланмакъ дегиль. Сувсагъанда озьбек адетлери боюнджа ешиль чай, эм де о татлы олмай, ве яхшы темиз сув ичиле. Язда хошаф севиле. Къара чай сийрек ичиле.

Алкоголь ичимликлер ичюв инсаннынъ диндарлыгъы ве тедбир шекили иле багълы. Аилевий ве миллий байрамларда ичкиджилик минималь шекильде. Башкъа вакъытта – эр бир инсаннынъ шахсий ишидир. Амма эписи бир Къырымда яшагъан башкъа халкъларгъа коре, къырымтатарлар азджа ичелер.

Сув акъта сёз юрьсетсек, бу да бутюн бир культтир. Къырымтатарлар сюргюнликтен сонъ тек Ана-топракъкъа дегиль де, тувгъан ернинъ сувуна да да айырыджа дуйгъулар ис этелер. Айталар ки, сагълыкъ ичюн  энъ файдалы сув ана-бабанънынъ къуюсында я да чокъракъта. Атта шеэр сакинлери вакъытларыны аямайып, раатлыкъ куньлерде якъын чокъракъкъа барып, ичмек ичюн бир афталыкъ сув алалар.

Миллий темизликнинъ хусусиетлери

Ислям динини куткен эр бир халкъ киби, къырымтатарлар инсан вуджудынынъ темизлигине ве абдест алувгъа буюк дикъкъат айыралар. Туркий адетлерге коре, хамамлар чалыша. Амма уникаль аньанелер де бар.

Кичик балаларны, мисаль ичюн, тузлу сувда ювундыралар ве эрте сувукъ сувгъа алыштырып башлайлар. Бу оларнынъ сагълам олмаларына ярдым эте, деп саялар. Даа зияде дикъкъат огълан балаларгъа ве оларнынъ сувукъланмагъанлары ичюн тербиеге айырыла. 

Сёз сырасы, къырымтатарларда хамам – бу ювунмакъ ичюн ер олмакъ иле бераберликте, абдест алмакъ ичюн долаптыр. Ве бойле ерни эр бир эвде япмагъа тырышалар. Бу сыкъ алда элементар сув акъызылув системасыдыр.

Инсаннынъ урбасы ве эви темиз олмасы да сагълыкъкъа тесир эткен шейлер сайыла.

Къырымлы суперфудлар

Бутюн дюньяда пек пагъалы ве рагъбетли олгъан годжи мейвасыны къызылчыкъ иле адаштыргъанлары нафиле дегиль. Асылында, бу фаркълы осюмликлер, амма тедавийлев хусусиетлери боюнджа фаркълары буюк дегиль. Къырымтатарлар годжи не олгъаныны бильмей эдилер, онынъ ичюн олар ичюн витаминлер менбаасы къызылчыкъ эди. Къызылчыкъ пишкен вакъыт оны тазе шекильде чокъча ашамакъ керек. Къышкъа исе татлы пишириле, къурутыла, ве олар сувукълангъанда ярдым этелер. Кимерде атта къой ягъында къавуралар – бу илядж къурсакъ агъыртысындан шифа бере.

Асылында къырымтатарлар айван ягъындан къоркъмайлар. Биринджиден бу миллий емеклер пиширилювинде къуллана. Эм де аджджылыкъ ве аш мадделери къулланыла. Миллет умумен алгъанда арткъач агъырлыкътан азап чекмей, атта аксине. Экинджиден, ягъ эвельки заманлардан бугуньки куньгедже халкъ тиббиетинде къулланыла. Бала я да буюк адам сувукълангъанда онъа къой я да ат ягъыны якъалар. Къой ягъы иле чай дамламай эдилер, амма чайгъа ягълы къаймакъ я да сары ягъ къоша эдилер – бу къыздыра, такъат ве сагълыкъ бере.

Отлардан зиядедже чобан-чай ве ильмон оты, яни лимонник къулланыла. Дамлангъан от сувукъланувда ве зеэрленгенде ичиле. Отлардан дамлангъан къою чайны иле яраларгъа якъалар. Чабрец тери хасталыкъларыны тедавийлей, бойле чайны тынчланмакъ ве агъыртыдан къурталмакъ ичюн  ичелер.