Тигран Кеосаяннынъ «Крымский мост. Сделано с любовью» серлевалы фильми энъ чокъ музакере этильген кино янъылыгъы олды. Энди бир афтадан берли оны эписи кутьлевий хабер васталары ве ичтимаий агълар макътайлай ве сёгелер. Бирисилери енгиль, кулюнчли ве аятсевер олгъаны ичюн тешеккюрлер бильдирелер. Башкъалары пропаганда корелер ве неичюндир Голливуд иле къыяслайлар. Биринджи ве экинджилерден терен тюшюнген сейирджилер исе, бунъа бакъмадан, бу лента — эм де улу совет кинематографы акъта, кучьлю девирлер ве инсанлар акъта хатыра олгъаныны къайд эттилер. Бу эм де Русиеде тамам шимди осюв ве буюк къуруджылыкъ девири олгъаны акъта фильм. Бу къуруджылыкъ эллерни, акъылларны ве юреклерни бирлештире. Ве бу эписи денъизде, тузлу ель иле, кимерде адий яшайыш, Москвадан узакъ ер.

Дюльбер къыз, эвельки киби, эмексеверни я да зиялыны сечмек керек. Месулиетли шахыслар — намуслы иш ве муим адамлар арасында нумайышны. Ве, эвельки совет киносында олгъаны киби, къуруджылыкъ — умумхалкъ тюсини ташый. Ве чешит миллетлер бунъа дюльберлик, мизах ве икметлик къошалар.

Бу ерде эм де Керич базарында текрарланмаз украин тили, эм де меракълы эрмени, о озь семетдешине нишан юзюгини сата ве америкалы келин ерине онынъ чиркин къызына эвленмеге тевсие эте, эм де: «Затен о рус» деп, къоша. Бу ерде эм де чокъусы русиелилер ичюн кескин олгъан сюргюнлик мевзусы –земаневий ерли кинода бу ильк сефер котерильген мевзудыр, эм де назикяне, бир кимсенинъ джаныны агъыртмайып, я да «хайп» беслемейип.

© Инфоцентр «Крымский мост»
Режиссер Тигран Кеосаян Къырымда фильм чыкъарылгъан вакъыт

Дамир Надырович ве онынъ торуны Алие киби къараманлар — къырымтатарлар — фильмде эр кезден айырылалар. Къалгъан къараманлар  чапкъалайлар, хаталар къачыралар. Амма бу экисилери — икметлик ве бутюнлик тимсалидир. Биз бу нафиле олмагъаны ве «Крымский мост. Сделано с любовью» адлы фильмининъ муэллифлери оларгъа айырыджа бакъкъанлары акъта тюшюндик. Бу акъта «Россия для всех» порталы фильмнинъ сценаристинден,  «Россия сегодня» агентлигининъ ве RT телеканалынынъ баш муаррири Маргариты Симоньяндан сорадыкъ.

— Кино эки баланынъ севгисинден башлана. Рая ве Дамир айырылмагъа меджбурлар, амма бир-бирине тамам шу ерде чокъ йылдан сонъ корюшмеге ваде этелер. Онынъ къорантасыны, эписи къырымтатарлар киби сюргюн этелер. Онынъ бабасыны, муэндисни,  Керич богъазында буз устюнде къатнагъан геми кечитни йыкъкъаны себебинден апс этелер. 

Не ичюн сиз фильмни тамам бу саде олмагъан мевзулардан башладынъыз?

— Меним бита-къартбабамнынъ къорантасы 1944 сене Къырымдан Уралгъа сюргюн этильген эди. Меним къартбабам о вакъыт дженкте эди, онынъ анасы ве аптеси партизан эдилер. Къартдедем яралангъан сонъ Акъмесджитте госпитальде ятты. О, бир геджеге эвге къаткъанда: «Сизни эпинъизни атаджакълар, чюнки энди бу дакъкъадан биз душманмыз. Сизге топланмакъ ичюн 20 дакъкъа бериле» дегенлерини эшитти. Яралангъан къартдедеми – арбий хызметччини – къалдырдылар. Онынъ козю огюнде омюр аркъардашыны ве учь эвлядыны мал вагонларында Уралгъа ёлладылар. Энъ буюк къызы – меним Майя къартанам эди. Къартбитамы партизан олгъаны ичюн ве онынъ къызыны да акъаретледилер.

— Яни бу эм де сизинъ тувгъанларынъызгъа хатыра косьтермекми?

— Къартбабам ве битам манъа бу икяени тариф эттилер, мен о вакъыт еди яшымда эдим. Къадынлар, балалар ве къартлар бу мал вагонларда насыл къыйналгъанлары акъта. Пенджере ёкъ, аш-сув етишмей, тазе ава биле ёкъ. Эр ер кирли, тарашлыкъ, хасталарнынъ ве сабийлернинъ агълавы. Бир-бирлерининъ козьлери огюнде кенеф ерине къопкъагъа бара эдилер, ёлда догъа ве оле эдилер, джеседлерни исе кетип отургъан ёлда ата эдилер, къалгъанларгъа зарар кетирмемек ичюн. Тек бу икяе манъа етти, мен еди яшымда Сталинни анъламайып башладым.

Къартбабам дженктен тувгъан Акъмесджитке къайткъан сонъ, озь эвининъ къапулары мыкълангъаныны корьди. Онъа къорантасы артындан кетмеге тевсие эттилер.  Кетти.  Анда озю киби репрессиягъа огърагъан семетдешини тапты – бу энди буюген Майя битам эди. Анда оларнынъ огълу, меним бабам дюньягъа кельди. Бирден халкъ душманы олды. Оларны Хрущёв багъышлагъанда, о беш ящлы бала эди. Оларны багъышладылар, амма Къырымгъа, догъгъан ерге къайтмагъа рухсет берильмеди. О вакъыт бутюн сюргюн этильген диаспора Краснодаргъа кочьти. Оларгъа паспортлар берильди, ве оларнынъ сойадларында «ян» огюнде йымшакълыкъ ишарети язылды. Мен энди Симоньян сойады иле догъдым.

— Баш къараман Дамир икметли вер ух джеэттен кучьлю эркек киби тасвир этиле. Онынъ прототипи бармы?

— Надир ичюн прототип, чокъусы алларда, меним битам олды. «Мен не къадар я шве дюльбер эдим де, не къадар къарт олдым. Манъа бир кимсенинъ козю тийди, гъалиба» деген ибаре онынъки эди.

© Предоставлено Централ Партнершип
«Крымский мост. Сделано с любовью» фильминден кадрлар

— Копюр тек ялыларны багъламакътан гъайры, тарих больген такъдирлерни багълагъаны догърумы? Чюнки Дамир не исе озь Раясыны тапты.

— Эбет, биз ярыкъ, бирлештирген кино яратмагъа тырыштыкъ, ве биз буны япып олдыкъ.

— Сюргюн этильген Къырым халкъларынынъ векиллери фильм акъта пек сыджакъ сёзлерни айталар, чюнки бу мевзу земаневий санатта аман-аман токъунмагъан къала.

— Сагъ олунъыз, фильмге къыймет кесильгени акъта эшитмек мен ичюн хоштыр. пасибо, Умют этем ки, бита-къартбабам ве къалгъан эдждатларымыз обир дюньядан бизге бакъалар ве къуваналар. Сюргюнликтен сонъ энъ агъыр шей – бу оларнынъ такъдири акъта хатыраны сильмектир. Мен бу акъта кене де хатырлатам, эм де Къырымдан сюргюн этильген «халкъ душманынынъ» торуны оларакъ, Къырым малюматы узеринде сценарий язгъанымда, мен бу мевзудан къачып оламаз эдим.