Евгений Кожокин, МГИМО алий юртунынъ славян ады ве сойады олгъан проректоры, къырымтатары, рус мусульманларынынъ маарифчиси Исмаил Гаспринский акъта фильм чыкъарды ве оны Къызыл мейданда китап фестивали черчивесинде косьтереджек. Бойле хаберден сонъ фильмге бармамагъа мумкюн дегиль – рус зиялысы ичюн бу экзотик мевзудыр. Бойле этип биз Евгений Михайлович иле таныш олдыкъ.

Келеджек сефер фильм ноябрьнинъ 9-да саат 19:00 Девлет тарихий 1812 сене Ватан дженки музейинде косьтериледжек. Ве бу интервьюнынъ макъсадларындан бири – не ичюн бу фильмни мытлакъ бакъмагъа кереклигини окъуйыджыларгъа анълатмакъ.

«Исмаил и его люди» серлевалы эсерден зиядедже тарихийлик беклей эдик. Амма рус мусульманларынынъ энъ буюк маарифчисининъ саде олмагъан ве парлакъ яшайышы акъта икяе ерине биз чешит яшлы къырымтатарлардан бир сыра къараманларны корьдик. Оларнынъ ичтимаий табакъалары ве фаалиет саалары чешит. Олар эписи озь мевзулары акъта тариф этелер, кимерде бу муим, кимерде исе сырлы, ве тек базы вакъытлары –Гаспринскийнинъ шахсиети акъта…

Исмаил Гаспринский
Прагада Исмаил Гаспринский акъта фильм косьтериледжек

Евгений Кожокин ильк сефер кино иле 1999 сене багълы олды, о вакъыт о, Косовода Русие десантликлерининъ операциялары акъта «Одинокий батальон» серлевалы весикъалы фильмнинъ продюсери олагъан эди. 2016 сене о, «Русские и грузины» серлевалы озь фильмини азырлады, 2018-нджи сене – «Исмаил и его люди» адлы кинолентаны чыкъарды. Шимди МГИМО проректоры кечмиште Русие стратегик тедкъикъатлары институтынынъ  ребери эди, СНГ мемлекетлери ишлери боюнджа Федераль агентликнинъ ребер муавини эди, Русиенинъ халкъ мебусы 1990-нджы сенелери сыджакъ нокъталар иле таныш эди.

Къырымтатарлар иле илькиде 1987 сене меракъланып башлады, бу оларнынъ Москвадаки акцияларындан сонъ, сонъра Френкистанда ХХ асырда бу миллетнинъ такъдири акъта очерк нешир этти. Къырым иле бирлешювден сонъ не ичюн Къырымгъа ёл алды? Не ичюн онлардже къырымтатарларнен камера иле къонушты ве бу субетте Гаспринский насыл ерни ала? Бу акъта Кожокин «России для всех» порталынынъ мухбирине тариф этти.

– Къырымтатар шахысы,  Гаспринский иле мерагъынъыз неден башланды?

– Меним фикириме коре, миллет менсюплиги экинджи ерде тура. Бу инсан ичюн энъ муим дегиль. Мен кучьлю адамлар акъта фильм чыкъардым, олар араштыралар, озь зайыфлыкъларыны енъелер, озьлерини эмек иле таныталар. Олар эр бири озьджесине ёл тапып, акъыллы ве икметли инсан Исмаил Гаспринский XIX – ХХ асырларда бельгиленген ёнелиште огге илерилейлер. Эписи къараманларым, Гаспринский киби, – къырымтатарлар, меним ватандашларым. Не ичюн мен оларнен меракъланмайым, аджеба?

– Къызыл мейдандан гъайры фильм бир де бир ерде косьтерильдими?

– Къырымда косьтерильди. Прагада илим ве медениет боюнджа бизим русиели меркезимизде, Москвадаки миллетлер эвинде… Амма о даа не телевизионда, не де интернете бар.

– О не вакъыт кениш суретте косьтериледжек?

– Чешит телевизион федераль къапуларны къакъам, бу фильмни тек интеллектуаллар дегиль де, эр кез бакъа бильгенини анълатам. Бизим сейирджилеримизге «Дом-2» киби шейлер кереклиги иле мен ич те разы дегилим. «Исмаил и его люди» – бир куньлик фильм дегиль.

– Тек федераль каналлар акъта сёз юрьсетилеми?

Книги
Къырымда «Исмаил Гаспринский алеми» адлы аньаневий эдебий окъувлар кече

– Федераль, региональ, четэль. Эльбетте, меним фильмими Украинада олдукъча чокъ инсан корьгенини истейим. Эм Туркиеде, АКъШ, ЕС мемлекетлеринде… Бизим региональ телеканалларымыз иле музакерелер кечирем. Меним эвельки фильмим,  «Русские и грузины», Нижний Новгородта эки кере «Волга» деген ерли шахсий канал эки кере косьтерди. Ве бу фильмни олар яйынламагъа истейлер. Ич олмадым Къырым ве Татарстан каналлары меракъланырлар, деп беклейим.  Мен арзу этем ки, меним фильмими Face’нинъ мухлислери, «Ленинград» такъымыны севгенлер эм де Звягинцев  ве Кирилл Серебрянниковнынъ мухлислери корьгенини истер эдим.

– Къырымда, Москвада ве четэльде фильмни бакъкъан сонъ акис амель фаркъланамы?

– Акъмесджитте фильм Къырым муэндислик-педагогика университетинде косьтерильди (адетиндже алий окъув юрта эксерий алда къырымтатарлар тасиль алалар ве чалышалар, къырымтатар тили ве эдебияты кафедралары бар – муаррир). Къырымтатарлар – сайы джеэттен буюк олмагъан миллет, кимериде олар эписи бир-бирини бильген киби келе. Бойлеликнен, салонда отургъанлар аман-аман эписи меним къараманларымы биле эдилер. Эм де залда учь къараман отура эди. Бу къадар агъыр такъдирли халкъкъа четтен бакъыш энди меракъландыра. Сейирджилер исе озьлери бу ялан  я да пропагандист фейк олгъаны акъта къарар чыкъаралар. Менимдже, олар бу акъикъат олгъаныны таныдылар, амма бекленильмеген бакъыштан.

– Я Прагада насыл акис амель олды?

– Анда тек чехлер олдылар. Эм де о куньлери Чехияда кечкен Славян съездининъ иштиракчилери кельдилер…  Халкъара славян академиясынынъ президенти, белли русиели сиясетчи Сергей Бабурин музакерени бойле сёзлерден башлады: фильмни башлап бакъкъанда, о сызгъырмагъа истеди…Нетиджеде исе о, фильмни къабул этти… Киевден адамлар исе бу фильмни Украинада косьтермеге мумкюн олмагъаны себебинден языкъсындылар.

– Амма эписи бир, не ичюн Гаспринский? Бойле фильмни рус адамы чыкъаргъаны бекленильмеген алдыр.

– Аксине, бу мантыкъ ёлу. Достоевский  Пушкиннинъ юбилейинде айткъан сёзлерни хатырлайсызмы?  Мен ойле дуям ки, умумий девлет ёкъ, мемлекет исе къалды. Оны граждан дженклер парчалай, сынъырлар ве гумрюк нокъталар пейда ола, амма о. эписи бир яшай. Сынъырлар – бу бизим яшайышымызнынъ кедерли акъикъаты. Амма олар силинмек керек. Къырымтатарлар – мемлекетимизнинъ эски янъы гражданлары. Исмаил Гаспринский къырымтатарларны, эм де бутюн рус мусульманларны Русиеде насыл яшамагъа огрете эди.  Эр биримиз ичюн, миллетке бакъмадан, озь мемлекетимизни анъламакъ керекмиз. Мен Владимир Сорокиннинъ «День опричника» эсерини окъуйым, онынъ истидаыны корем, амма онынъ сынъырсыз пессимизмини къаршыламайым.

– Сиз Исмаил Гаспринский акъта фильм чыкъардынъыз, я не олып чыкъты?..

–  Акъылгъа къойгъан шей олып чыкъты. Тарихте Инсан акъта фильм, фельсефе акъта ве  фельсефе яратыджы вефат эткен сонъ биле яшагъаны акъта, цензура асфальтыны енъмек, КХВ ве дерсликлерде сюкюнетни енъмек акъта. Шимди кинематографта, эдебиятта, КХВ, рекламада энъ саде инсан инстинктлерине мураджаат этелер, Фрейднинъ тилинен айтсакъ, Ид, мени исе инсаннынъ муреккеплиги, юксеклиги, романтиклиги джельп эте, кене де Фрейд айткъаны киби, супер-эго. Исмаил Гаспринский бойлелерден эди…

Выставка работ молодых художников «Мир прекрасных образов» открыта в Республиканской крымскотатарской библиотеке им. И. Гаспринского
И. Гаспринский адына китапханеде яш рессамлар сергиси ачылды

– Кене шу китап ярмалыгъында Москвада, фильм косьтерильгенде, Къырымнынъ стендинде Гаспринскийнинъ ич бир китабы ёкъ эди. Татарстан стендинде – бир къач нешир, эм онынъ эсерлери, эм де о акъта, шу джумледен багъшыш этмек ичюн китаплар ве дюльбер иллюстрациялары олгъан.

– Къазанда нешир эттилер, амма китаплар азырланувында къырымлылар фааль иштирак эттилер. Гаспринскийнинъ эдебий мирасы боюнджа буюк мутехассыслар арасында онынъ торундан торуны  Гульнар Саитваниева, эм де бу «оджаларнынъ оджасы» иле теренден меракълангъан инсанлар Багъчасарайда онынъ мемориаль музейинде чалышалар. Ватанында, Къырымда, Гаспринский унутылды демек ич те догъру дегиль. Мен исе бу мутефеккир акъта тек Къырымда ве Татарстанда дегиль де, тек рус мусульманлар дегиль де, бизим эписи адамларымыз, миллет менсюплигине бакъмадан, бильмелери ичюн тырышам.

– Гаспринский эм де Русиенинъ чешит миллетлерини бирлештирмеге тырыша эди, бу да бугунь эр кезге келише.

– Меним достум, онынъ миллети эрмени, опкелеп, менден сорады: «Сен не ичюн Гаспринский акъта фильм чыкъарасынъ? О, пантюркист!». Мен джевап оларакъ онынъ «Терджиман» газетасында басылгъан макъалесини ёлладым. О, оны эм ярата, эм де нешир эте эди, анда Гаспринский эрмени медениетнинъ азаматлыгъы акъта, Дженюбий Кавказ медениетине эрменилернинъ иссеси акъта язгъан эди.

Онынъ буюк икметлиги айретте къалдыра. Русиеде эр вакъыт истидатлы инсан чокъ эди, амма кимериде садедже акъыллылар етишмемезлиги дуюла эди. Гаспринскийде исе эм акъыл, эм истидат бар эди. О, тарих насыл япылгъаныны анълай эди. О, Русие девлети дагъылмасына къаршы чыкъа эди. Биз эпимиз Русиеде – миллетке бакъмадан – пек тез радикализмге тюше билемиз.

– Сиз Гаспринскийнинъ гъаелери иле разысызмы, онынъ «Русско-восточное соглашение» деп, адландырылгъан эссесинде язылгъанлар иле? Анда о, айры алда, язгъан эди: «Де Русиеге къаршы, де мусульманларгъа къаршы арекет этерек, авропалылар эр сефер озьлерининъ файдасыны бакъалар ве огге кетелер…»?

– Авропа Гаспринскийнинъ девиринден пек денъишти. Гъарбнынъ империалистик эстафетасы АКъШ-гъа кечти ве бу мемлекетнинъ реберлигине нисбетен Гаспринскийнинъ сёзлери догъру. Олар Русиеге, Евразиягъа нисбетен эр вакъыт бу топракъ олар ичюн ят олгъаныны косьтерелер. Биз де олар ичюн ят, ябанджымыз, бизим фаджиаларымыз иле, бир-биримизге къаршы фикирлеримиз иле. Биз эпимиз олар ичюн объектлермиз: украинлер, руслар, татарлар, чеченлер… Биз исе эр вакъыт озюмизни алчакъ тутамыз. Бир де бир ерде аджайип мемлекет бар, деп, беллеймиз.  Эвеллери о, коммунизм деп, адлана эди. Энди коммунизм ольди, амма биз онынъ узакъ, дюльбер идеалыны корьмеге истеймиз. Чокъусылар ичюн бойле идеал – Гъарптыр.

– Амма не де олса, сизинъ фильминъизнинъ эсас мевзусы насыл?

– Фильмде мевзулар чокъ… Гаспринский мевзусы бутюн фильмден кече, кет-кете къуветлеше. Амма кимер мевзулар, пек муим олса биле, пунктир киби бельгилене… Мен «Русские и грузины» адлы фильмни чыкъаргъанымда, оны корьгенлер сорай эдилер: «Невбеттеки фильм ким акъта оладжакъ? Руслар ве эрменилер? Руслар ве чеченлер?».  Атта бойле фильмни сымарыш этмеге истегенлер олды. Амма озь-озюми текрарламагъа истемейим. Амма руслар акъта бу фильмде де сёз юрьсетиле, бундан къачмакънынъ чареси ёкъ. Бизим такъдиримиз насыл?

Русларнынъ такъдири… Бу суаль, бу фикир, бу теляш – эр биримизде, асылы, тили рус олгъан адамда. Бизни башкъалар насыл корьгени – биз ичюн муим, шу джумледен биз иле ян-янаша яшагъанлар не тюшюнгенлери.  Ве фильмде бизим миллетимизнинъ рухий хусусиетлери акъта фикирлер сеслендириле, бу эм де бизим ватандашларымыз, къырымтатарлар, эм де Исмаил Гаспринский. Бизим миллетимиз, рус сиясий миллет, даима янъыдан яратыла, янъылатыла, ве бу иште кечмиште ве шимдики вакъытта бизим буюк евразия миллетимизнинъ янъылатмасы ве къуветлешмеси огърунда курешкен инсанлар биз ичюн пек муим. Гаспринский бойле адамлардан эди. Этноснынъ такъдири ве буюк сиясий миллетнинъ такъдири шахыслар вастасы иле – будыр эсас мевзу, олса керек. Мен бойле корем, сейирджи исе башкъа бир шейни айыра биле. Фильм энди озь омюри иле яшай, бу энди фильмнинъ яратыджылары башындан ортагъа къойгъан гъаелер иле сыкъ багълы дегильдир.