Ярын бутюн дюньяда балалар къорчаланув куню къайд эти. Энъ-эвеля, бу сан 1959 сене ООН тешкиляты тарафындан уйдурылгъан эди. О вакъыт бала укъукълары декларациясы къабул этильген эди. Амма Русиеде бу кунь садедже осеяткъан несильге дикъкъат айырмакъ себеби оларакъ къабул олуна.  Къырымтатар ичюн бу айырыджа эмиетли. Миллет, тиль ве урф-адетлерни сакъламакъ тербие иле багълы ве бу иш шимдики ана-бабаларнынъ, бита-къартбабаларнынъ эллеринде булуна. Бала догъгъанынен ве эм де буюгенинен багълы урф-адетлер акъта  «Россия для всех» порталынынъ лейхасыны окъунъыз.


Ят козьлерден узакъча

Къырымтатар къадынлары башкъа мусульман къадынларына бакъкъанда ят эркеклернен къонушувгъа, урба сайлавына ве умумен джемиетте къадыннынъ ролюне тынч бакъалар. Къызлар къыскъа юбкалар киелер, иште карьера тизелер, гедже клубларына къатнай билелер. Бу алларны, эльбет, буюклер бегенмейлер. Амма яш ана эвельки киби озюни къаиделер боюнджа алып бармакъ керек.

Къырымтатар къадыны ичюн агъыраякълылыкъ – бу ойле бир девир ки, бу заман ят адамлдарнен азджа къонушмакъ керек. Муддет не къадар чокъ олса – къадын о къадар аз эвден чыкъмалы, ве о къадар чокъ къорантадаки уйкен къадынларнен булунмакъ керек. Юфкъа урбаларда къурсакъ косьтерилюви иле фотосессиялар, ве сонъра оларны ичтимаий агъларда ерлештирмек мумкюн дегиль. Оладжакъ ана ят козьден сакъланыла. Сёз сырасы, агъыраякълы къадынгъа дженазеге ве мезарлыкъкъа бармакъ ясакъ этиле. 

«Къырым» ансамбли
Къырымтатар «Тым-Тым» оюны пейда олувы акъкъында эфсане

Къадын догъып башлагъанда да бу акъта бир кимсеге хабер этильмей. Бала догъгъаны акъта биринджи оларакъ биталар ве къартбалалар, аиле азалары бильмек кереклер, тек бундан сонъ – достлар ве зенаатдашлар.

Догъудан сонъ де тамам бойле. Биринджи 40 кунь девамында ана ве якъында догъгъан бала бир кимсенен корюшмемек кереклер, тек якъын сой-акъраба. Истисна, эльбетте, тыббий хадимлерден ибарет. Бу вакъытны «чилле» деп, адлайлар — я да къыркъ куньлик. Тек о екюнленген сонъ яш ана эвден чыкъа биле.

Земаневий аятта бу къаиделерни бозмамакъ къолай дегиль, амма къырымтатарлар, имкянлары олдукъча, ана-баланы ят козьден ве сёзден къорчаламагъа тырышалар.

Сенинъ адынъ Мустафа

Балагъа ад къоюв мусульманлар ичюн муим урф-адет. Бу ишни бала догъгъанындан сонъ бир афта ичинде я да единджи куню япмакъ керек. Балагъа адны бабасы, къартбабасы (сыкъ алда баба тарафтан) я да молла къоя биле. Ад сечмек акъкъы биринджи невбетте эркекнинъ ана-бабасына бериле, деген фикир бар. Эр алда, балагъа онынъ ана-бабасынынъ адлары къоюлмай.

Ай къоюв адети бойле кече. Баланы беяз къундакъкъа саралар я да беяз урбалар кийдирелер. Мусульман-эркек оны ястыкъ устюне къоя я да эллерине ала, бундан сонъ башта «эзан» окъула. Сонъ эркек баланынъ сагъ къулагъына учь кере адны айта. Мисаль ичюн: «Сенинъ адынъ Исмаил огълу Мустафа». Бундан сонъ башкъа икамат дуасы окъула, баланынъ ады исе учь кере баланынъ сол къулагъына айтыла.

Къой — учь парчагъа

Бала догъулгъаны ичюн ана-баба къурбан чалмакъ кереклер. Бу иш бала догъгъанынынъ единджи куню япылса, даа гузель ола. Эгер олмаса, 14-нджи я да 21-нджи куньлер ола биле. Огълан догъса, адет-узьре эки къой союла, къыз догъса – бир къой. Эни эски заманларда учь парчагъа боле эдилер: бирии – эвдекилерге, экинджиси – къомшуларгъа ве достларгъа, учюнджиси – фукъарелерге. Бугунь къырымтатарлар, адет-узтре, байрам, яни джыйын япалар, эр кезни давет этелер, ве эр кезни шу къойнынъ эти иле сыйлайлар. 

Крымско-татарский костюм
Ананевий костюм я да къырымтатарларнынъ декоратив-амелий санат мирасы


Тиш – дамда, капик — къолды

Меракълы аньанелер бала тишлеринен багълы. Баланынъ биринджи тишини корьген инсан, онъа мытлакъа бир шей эдие этмек керек. Буюкче балларнынъ тюшкен тишлери исе  дамгъа атыла. Эгер бир кимсе бойле тишни тапса, онъа да багъшыш бериле. Баланынъ башында оськен сач биринджи кере кендже  бир яшыны толдургъанынен къыркъыла. Оларны сакълайлар. Тырнакъ кесмек ичюн бала авучында бир къач капик сыкъмакъ керек. Бала авучында не къадар чокъ капик – бала оськен сонъ о къадар зенгин оладжакъ. Къайд этмек керек ки, шимди бу адет кутюльгени сийрек расткеле. 

Баба – къоранта башы, буюклерге — итибар

Ве сонъунда чокъусы шеэрли къырымтатарлар иле унутылаяткъан аньане. Башкъа мусульман халкъларда олгъаны киби, эр бир сада къоранта башынынъ нуфузы ве тесири таныла, буюклерге исе олдукъча итибар ве урьмет косьтериле.  Оларгъа «сиз» деп, мараджаат этелер ве корюшкен вакъыт оларнынъ эллерини опелер. Адетлерге бинаен, баба ашап башламагъандже балалар ашкъа тиймейлер. Бабанынъ истеклери исе бала назларындан юксек тура. Апай киши балалар огюнде омюр аркъардашыны тенкъид этмемек керек. Къоранта башына эм де акъай кишининъ анна-бабаларына атта лаф къайтарылмай.

Тек бойле аилевий тизилишни корьген бала озю де къавий къоранта тизе билир, деген фикир бар. Тарихта буны исбат эткен ве, аксине, истисна олгъан мисаллер чокъ. Амма миллет ве дин менсюплигине бакъмадан, аилелерде къоранта азалары арасындаки  акъикъий урьмет даа ич бир вакъыт кедер эткени ёкъ. Бу урьмет насыл шекильде косьтерильсе биле.