«Къырымтатар оюнларынынъ эфсанеси». Ремзие Баккалнынъ 90-йыллыгъына
«Къырымтатар оюнларынынъ эфсанеси». Ремзие Баккалнынъ 90-йыллыгъына
Дагълар денъиз ялысыны къуджакълагъан ерде, къадимий заманларда кой олгъан, ады Ай-серез экен. О сакинлери иле белли эди, олар чешит эснафлар усталары олгъанлар ве денъиз саилинде, кичик бир яйлада аджайип дюльберликте къызны корьмек мумкюн эди. Онынъ элинде даре, онъа ургъанда, «тым-тым-тым» сеслери чыкъа ве къыз ойнай эди, койлюлер ве мусафирлер бу гузель оюндан айретте къала эдилер. Оюнгъа бакъкъанда эр кез къыз не акъта тариф эткенини анълай эди.

Къызнынъ оюнларына бакъып, куньлернен денъиз ялысында отургъан яш кеманеджи де анълай эди. О онынъ оюнлары ичюн аджайип бир макъам уйдурмагъа истей эди, ве эвге къайткъан сонъ, о, койлюлер айткъанына коре, танъгъадже озь кеманесини къыйнай эди ве керекли сеслер ве нагъме ич те тапып олмагъанындан себеп пек кедерлене эди. Бу макъам къыз иджра эткен оюннынъ эр бир арекетини джанландырмакъ керек эди.

Бу къыз ве оннен берабер бу яйла денъиз саилинде не вакъыт ве не ерден пейда олгъаныны койлюлер арасында бир кимсе бильмей эди. Ондан «сен кимсинъ, ве къайдан кельдинъ» деп, сорагъанда, къыз элине даре алып, алетине урып-урып, кулип ве ойнап башлай эди.

Крымско-татарский костюм
Ананевий костюм я да къырымтатарларнынъ декоратив-амелий санат мирасы

«Тым-тым, тым-тым», — сеслери эшитиле эди. Мына бундан башкъа адамлар къыз акъта бир шей бильмей эдилер. Онынъ ичюн севип, Тым-Тымчыкъ деп, адлай эдилер.

Амма бир куню акъшам, кунь батмагъа азырланып, денъиз иле ютулмаздан эвель, койлюлер дареден чыкъкъан «тым-тым» сеслерини эшитмедилер. Раатсызлангъан адамлар денъиз ялысына кельдилер, амма къыз бир ерде ёкъ.

Бу заман исе геми елькенлерини къабартып, Туркие тарафкъа бар кучьнен уча, анда исе хырсызлангъан Тым-Тым. Геми явуз Султаннынъ сарайына ёл алгъан, онъа къыз ве оннен берабер чокътан-чокъ башкъа багъшышлар эдие этильген.

Султан къызны сораштырып башлады, адын не, кимнинъсинъ, къайдан чыкътынъ, не ерде яшайсынъ. Къыз, элине даре алып, башлады тариф этмеге: ким олгъанымы, кимнинъ къызы олгъанымы ве къайдан кельгенини бильмейим, дагълар арасында денъиз ялысында яшайым, анда меним яйлам бар, мени андан хырсызладалар, амма ким ве не вакъыт мени анда кетиргенини бильмейм, деди.

Происхождение фольклора крымских татар
Къырымтатарлар фольклорынынъ пейда олувы

Лафыны битирген сонъ о башыны эгди, амма явуз падыша огюнде тиз чёкмеди.

Сарайда чалышкъан хызметкярлар бу арекет оларнынъ султанына урьметсизлик деп, анъладылар, амма Султан, геми ёлбашчысыны чагъырып, деръал къызны яйлагъа къайтармагъа эмир берди.

Бу къарар хызметкярларны ве мусафирлерни айретте къалдырды, амма Султан эр кезге къыз о койде, денъиз ялысында Аллахнынъ эмири иле пейда олгъаны акъта айтты. «Мен оны такъдирини денъиштирмеге акъкъым ёкъ». О, Алланы анъып, дуа окъуды, сонъра къызгъа инджи герданлыгъыны эдие этти ве узакъ ёлгъа озгъарды.

Акъшамларнынъ биринде койлюлер, таныш даре сеслерини эшитип, денъиз ялысына ашыкътылар ве къыз къайткъаныны корип, пек къувандылар. О оюн шекилинде даре ярдымынен олып кечкен вакъиалар акъкъында икяе этти. Ве койлюлер эр кунь къыз иле олмагъа къарар алдылар. Эр кунь койлю къызлар бу ерде ойнамагъа огренеджек олдылар, къыз исе бунъа пек къуванды.

Куньлер, айлар, йыллар кече.Къызлар нишанлана, олар акъайгъа чыкъалар ве тувгъан ерлерге кочип кетелер, оларнынъ аджайип оюнлары исе сакинлерни къувандыра.

Къызыл дипломлар ве эки метрлик сач: Алия Къырым Рапунцели олды

Эм де эр бир къыз озюнен Тым-Тым багъышлагъан бир инджи данечигини алып кете эди.

О къыз энди чокътан ёкъ, яйланы да далгъалар ювып кетти. Эр бир кемане тельчигининъ сесини оюн арекетинен багълап, не исе аджайип макъам уйдургъан, ве оны «Тым-тым» деп, адлагъан кеманеджи де ёкъ.

Герданлыкънынъ инджи данечиклери исе ёкъ олмадылар. Эгер сиз бизим къадын-къызларымызнынъ бет-сималарына дикъкъат иле бакъсанъыз, оларнынъ козьлеринде инджи йылтыравыны ве гузеллигини, эм де муляйим тебессюмлерини корерсиз.

Мына бойле этип «Тым-тым» оюны пейда олды, вуджутнынъ, пармакъларнынъ ве эллернинъ эр бир арекети кемане телининъ эр бир сесине уйгъун олмалы. Бу оюн «Тым-Тым» адлы аджайип къыз акъкъында ве музыкагъа ашкъ олгъан кеманеджи акъкъында икяе эти.

Бу чокътан олгъан шей…

Найле Аблятипова, Ana Urt